კვლევა – ღეროვანი უჯრედების თერაპიამ შესაძლოა 1-ლი ტიპის დიაბეტი განკურნოს

ღეროვან უჯრედებზე დაფუძნებულმა ექსპერიმენტულმა მკურნალობამ, შესაძლოა, 1-ლი ტიპის დიაბეტის ყველაზე მძიმე ფორმით დაავადებული 12-დან 10 ადამიანი სრულად განკურნოს. მკურნალობიდან ერთი წლის შემდეგ, ამ ათ პაციენტს ინსულინის ინექციები აღარ სჭირდება, ხოლო დანარჩენმა ორმა პრეპარატის დოზა მნიშვნელოვნად შეამცირა.

ეს გახლავთ უახლესი კვლევის შედეგი, რომელიც ამერიკის დიაბეტის ასოციაციის ყოველწლიურ შეხვედრაზე წარადგინეს და ერთ-ერთ ყველაზე პრესტიჟულ სამედიცინო ჟურნალში, The New England Journal of Medicine-ში გამოქვეყნდა. კვლევა, რომელმაც მედიცინის სამყაროში დიდი აჟიოტაჟი გამოიწვია, ბოსტონში დაფუძნებულმა ფარმაცევტულმა კომპანიამ Vertex Pharmaceuticals-მა ჩაატარა.

„ეს არის ნამდვილი გარღვევა, რომელიც ახალ გზას ხსნის“, — განაცხადა კალიფორნიის უნივერსიტეტის დიაბეტის ცენტრის დირექტორმა, დოქტორმა მარკ ანდერსონმა, რომელიც კვლევაში არ მონაწილეობდა. „ინსულინზე დამოკიდებულებისგან გათავისუფლება ადამიანის ცხოვრებას ძირეულად ცვლის“.

რა არის 1-ლი ტიპის დიაბეტი და რატომაა ეს კვლევა მნიშვნელოვანი?

სანამ მკურნალობის არსს ჩავუღრმავდებით, მარტივად ავხსნათ, რა არის 1-ლი ტიპის დიაბეტი. საქართველოში, ისევე როგორც მთელ მსოფლიოში, ბევრ ადამიანს აწუხებს დიაბეტი, თუმცა 1-ლი ტიპი განსხვავდება უფრო გავრცელებული, მე-2 ტიპის დიაბეტისგან.

1-ლი ტიპის დიაბეტი ავტოიმუნური დაავადებაა. ეს ნიშნავს, რომ ადამიანის იმუნური სისტემა, რომელიც ინფექციებს უნდა ებრძოდეს, შეცდომით თავს ესხმის და ანადგურებს საკუთარ ორგანიზმში არსებულ უჯრედებს. ამ შემთხვევაში, სამიზნე პანკრეასში (კუჭქვეშა ჯირკვალში) არსებული კუნძულოვანი უჯრედებია (ლანგერჰანსის კუნძულები), კონკრეტულად კი მათი ქვესახეობა — ბეტა-უჯრედები. სწორედ ეს უჯრედები გამოიმუშავებენ ინსულინს — ჰორმონს, რომელიც სისხლში შაქრის (გლუკოზის) დონეს არეგულირებს.

ინსულინის გარეშე, გლუკოზა უჯრედებში ვერ აღწევს, რათა ენერგიით მოამარაგოს ისინი. ამიტომ, 1-ლი ტიპის დიაბეტით დაავადებულ ადამიანებს მთელი ცხოვრების განმავლობაში სჭირდებათ ინსულინის ხელოვნურად, ინექციების გზით შეყვანა. ეს მუდმივი, დამღლელი და ხშირად ძვირადღირებული პროცესია. სისხლში შაქრის დონის არასწორი კონტროლი აზიანებს გულს, თირკმელებს, თვალებსა და ნერვულ სისტემას.

კვლევაში მონაწილე პაციენტებს დაავადების განსაკუთრებით მძიმე ფორმა — ჰიპოგლიკემიის გაუცნობიერებლობა ჰქონდათ. ეს მდგომარეობა ნიშნავს, რომ მათი ორგანიზმი ვერ გრძნობს, როდესაც სისხლში შაქრის დონე კატასტროფულად ეცემა. მათ არ აღენიშნებათ ისეთი გამაფრთხილებელი ნიშნები, როგორიცაა კანკალი ან ოფლიანობა, რის გამოც შეიძლება მოულოდნელად დაკარგონ გონება, მიიღონ კრუნჩხვა ან დაიღუპონ კიდეც.

სამეცნიერო მექანიზმი: როგორ მუშაობს ახალი თერაპია?

მკურნალობის მეთოდი, სახელად ზიმისლეცელი (zimislecel), ღეროვან უჯრედებს იყენებს. მოდით, ეს რთული პროცესი მარტივ ენაზე ავხსნათ:

1. საწყისი მასალა — ღეროვანი უჯრედები: ღეროვანი უჯრედები ჩვენი ორგანიზმის „უნივერსალური სამშენებლო მასალაა“. მათ აქვთ საოცარი უნარი, გარდაიქმნან ნებისმიერი ტიპის სპეციალიზებულ უჯრედად — იქნება ეს კანის, კუნთის, ნერვის თუ, ამ შემთხვევაში, პანკრეასის უჯრედი.
2. „დაპროგრამება“ ლაბორატორიაში: მეცნიერებმა შეიმუშავეს სპეციალური „ქიმიური კოქტეილი“ — ნივთიერებების ზუსტი კომბინაცია, რომლითაც ლაბორატორიულ პირობებში ამუშავებენ ღეროვან უჯრედებს. ამ პროცესის შედეგად, ღეროვანი უჯრედები „ სწავლობენ“ და გარდაიქმნებიან სწორედ იმ კუნძულოვან უჯრედებად, რომლებიც ინსულინს გამოიმუშავებენ და რომლებიც პაციენტის იმუნურმა სისტემამ გაანადგურა.
3. ორგანიზმში შეყვანა: როდესაც ლაბორატორიაში მილიონობით ახალი, ჯანმრთელი კუნძულოვანი უჯრედი მიიღება, მათ პაციენტის ორგანიზმში ინფუზიის (გადასხმის) გზით შეჰყავთ. ინფუზია კარის ვენაში კეთდება — ეს არის მსხვილი სისხლძარღვი, რომელსაც სისხლი პირდაპირ პანკრეასისა და ღვიძლისკენ მიაქვს.
4. ახალი „სახლის“ პოვნა: სისხლის ნაკადთან ერთად, ახალი უჯრედები პანკრეასს აღწევენ, „ბინავდებიან“ იქ და იწყებენ თავიანთი ბუნებრივი ფუნქციის შესრულებას: აკონტროლებენ სისხლში გლუკოზის დონეს და საჭიროებისამებრ გამოყოფენ ინსულინს.

მარტივად რომ ვთქვათ, მეცნიერებმა ისწავლეს, როგორ შექმნან „სათადარიგო ნაწილები“ ორგანიზმისთვის და დანერგონ ისინი იქ, სადაც ძველი, დაზიანებული ნაწილები ვეღარ მუშაობს.

კვლევის შედეგები, რისკები და მომავალი

კვლევის შედეგები შთამბეჭდავია: თერაპიიდან რამდენიმე თვეში პაციენტებმა ინსულინის საჭიროება შეამცირეს, ხოლო ექვსი თვის შემდეგ უმეტესობამ მისი გამოყენება სრულად შეწყვიტა. რაც მთავარია, ჰიპოგლიკემიის საშიში ეპიზოდები მკურნალობიდან პირველი 90 დღის განმავლობაში გაქრა.

თუმცა, პროცედურას თან ახლავს სერიოზული გამოწვევები. მთავარი რისკი იმუნოსუპრესიაა. რადგან ახალი, ლაბორატორიაში გაზრდილი უჯრედები ორგანიზმისთვის „უცხოა“, იმუნური სისტემა მათზე თავდასხმას და მათ განადგურებას შეეცდება. ამის თავიდან ასაცილებლად, პაციენტებმა მთელი ცხოვრების განმავლობაში უნდა მიიღონ მედიკამენტები, რომლებიც იმუნურ სისტემას ასუსტებს (იმუნოსუპრესანტები).

იმუნური სისტემის დათრგუნვა ზრდის ინფექციების რისკს, გრძელვადიან პერსპექტივაში კი, შესაძლოა, სიმსივნის განვითარების ალბათობაც გაზარდოს. კვლევის ფარგლებში ორი პაციენტი გარდაიცვალა, თუმცა კომპანიის განცხადებით, ეს უშუალოდ ღეროვანი უჯრედების თერაპიას არ უკავშირდებოდა.

იმედის ისტორია: მეცნიერი, რომელმაც შვილებს განკურნება შეჰპირდა

ამ აღმოჩენის უკან 25-წლიანი დაუღალავი შრომა დგას. ყველაფერი მაშინ დაიწყო, როდესაც ჰარვარდის უნივერსიტეტის მეცნიერს, დაგ მელტონს, ჯერ 6 თვის ვაჟს, შემდეგ კი მოზარდ ქალიშვილს 1-ლი ტიპის დიაბეტის დიაგნოზი დაუსვეს. მან პირობა დადო, რომ იპოვიდა წამალს თავისი შვილებისა და მილიონობით სხვა პაციენტისთვის.

20-წლიანი მძიმე და ხშირად იმედგამაცრუებელი მუშაობის შემდეგ, დოქტორ მელტონის გუნდმა საბოლოოდ იპოვა ღეროვანი უჯრედების კუნძულოვან უჯრედებად გარდაქმნის ფორმულა. ამის შემდეგ, აღმოჩენის კლინიკურ პრაქტიკაში დასანერგად, ის კომპანია Vertex-ს შეუერთდა.

აქვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ ტიპი 1 დიაბტის მკურნალობისთვის ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა სიახლე არაა. ჩვენს პოდკასტში “ჯანსაღი დიალოგი”, ამ პროცესზე დეტალურას საუბრობს ეკატერინე ბერიშვილ ბერნი — ჟენევის უნივერსიტეტის ქროვილოვანი ინჟინერიისა და ორგანოთა რეგენერაციის ლაბორატორიის ხელმძღვანელი, რომელიც მუშაობს ერთ-ერთ ყველაზე აქტუალურ სამეცნიერო მიმართულებაზე: ბიო-ხელოვნური პანკრეასის შექმნაზე და უჯრედულ თერაპიებზე ტიპი 1 დიაბეტისთვის.

ამ შემთხვევაში Vertex-ის კვლევამ სამი უმთავლესი ბარიერი ერთდროულად გადალახა:

1. წყაროს პრობლემა: შექმნა უჯრედების ულიმიტო მარაგი.
2. ეფექტიანობის პრობლემა: მიაღწია უჯრედების ისეთ ხარისხს, რომ ისინი ბუნებრივივით მუშაობენ.
3. სტაბილურობის პრობლემა: აჩვენა მაღალი და თანმიმდევრული წარმატების მაჩვენებელი. სრულად insulin-free მდგომარეობა 1 წელზე მეტი ხნით დაამტკიცა.
4. Vertex Pharmaceutical-მა პირველად გამოყო მთელი კლინიკური კოჰორტის მონაცემები — აქამდე მხოლოდ ინდივიდუალური შემთხვევები იყო ცნობილი

მეთოდის გამოწვევები, რისკები და შეზღუდვები

მიუხედავად იმისა, რომ შედეგები შთამბეჭდავია, მნიშვნელოვანია, რეალისტურად შევაფასოთ ამ ექსპერიმენტული მკურნალობის რისკები, შეზღუდვები და გამოწვევები. ეს არ არის მარტივი პროცედურა და მას თან ახლავს სერიოზული სირთულეები.

I. მთავარი გამოწვევა: იმუნოსუპრესია და მისი შედეგები

ეს არის მკურნალობის ყველაზე დიდი და გარდაუვალი კომპონენტი.

• რა არის იმუნოსუპრესია? რადგან გადანერგილი უჯრედები ორგანიზმისთვის “უცხოა“, იმუნური სისტემა მათ მტრად აღიქვამს და მათ განადგურებას ცდილობს. ამის თავიდან ასაცილებლად, პაციენტებმა მუდმივად უნდა მიიღონ მედიკამენტები (იმუნოსუპრესანტები), რომლებიც ხელოვნურად ასუსტებს მათ იმუნურ სისტემას.
• რისკები:
  • ინფექციების მომატებული რისკი: დასუსტებული იმუნიტეტის ფონზე, ორგანიზმი ვეღარ ებრძვის ბაქტერიებს, ვირუსებსა და სოკოებს. პაციენტი ბევრად უფრო მოწყვლადი ხდება ისეთი ინფექციების მიმართ, რომლებიც ჯანმრთელი ადამიანისთვის საშიში არ არის.
  • ონკოლოგიური დაავადებების გრძელვადიანი რისკი: იმუნური სისტემა ასევე მონაწილეობს სიმსივნური უჯრედების აღმოჩენასა და განადგურებაში. მისი ხანგრძლივი დათრგუნვა, თეორიულად, ზრდის ზოგიერთი ტიპის კიბოს განვითარების რისკს მომავალში.
  • მუდმივი მედიკამენტოზური დატვირთვა: პაციენტებს ამ მედიკამენტების მიღება, სავარაუდოდ, მთელი ცხოვრების განმავლობაში მოუწევთ, რასაც შეიძლება თან ახლდეს სხვა გვერდითი ეფექტებიც.

II. კვლევაში დაფიქსირებული გართულებები და გვერდითი მოვლენები

• ნეიტროპენია (Neutropenia): ეს იყო კვლევის დროს დაფიქსირებული ყველაზე გავრცელებული სერიოზული გვერდითი მოვლენა. ნეიტროპენია ნიშნავს სისხლში ნეიტროფილების (ლეიკოციტების, ანუ სისხლის თეთრი უჯრედების ერთ-ერთი ტიპი) რაოდენობის შემცირებას, რაც კიდევ უფრო ზრდის ინფექციების რისკს.
• სიკვდილის შემთხვევები: კვლევის მონაწილეთა შორის დაფიქსირდა ორი გარდაცვალების შემთხვევა. მნიშვნელოვანია მათი მიზეზების დაკონკრეტება:
  1. ერთი პაციენტი გარდაიცვალა კრიპტოკოკული მენინგიტით, რაც სოკოვანი ინფექციით გამოწვეული თავის ტვინის ანთებაა. ასეთი ტიპის მძიმე ინფექციის განვითარება, როგორც წესი, პირდაპირ უკავშირდება იმუნოსუპრესიულ მდგომარეობას.
  2. მეორე პაციენტი გარდაიცვალა მძიმე დემენციის გართულების გამო, რომელიც, კომპანიის განცხადებით, მას მკურნალობის დაწყებამდეც ჰქონდა და რომელიც პროგრესირებდა.

III. ზოგადი შეზღუდვები და მომავლის გამოწვევები

• ექსპერიმენტული სტატუსი: ეს ჯერ კიდევ კვლევის ფაზაში მყოფი თერაპიაა. მას არ აქვს მიღებული მარეგულირებელი ორგანოების (მაგალითად, აშშ-ის FDA-ს) ოფიციალური თანხმობა და არ არის ხელმისაწვდომი ფართო საზოგადოებისთვის.
• შეზღუდული პაციენტთა ჯგუფი: კვლევა ჩატარდა მხოლოდ ზრდასრულ პაციენტებზე, რომლებსაც ტიპი 1 დიაბეტის ყველაზე მძიმე ფორმა — ჰიპოგლიკემიის გაუცნობიერებლობა — ჰქონდათ. უცნობია, რამდენად ეფექტიანი და უსაფრთხო იქნება ეს მეთოდი ბავშვებისთვის, მოზარდებისთვის ან დაავადების უფრო მსუბუქი ფორმების მქონე პაციენტებისთვის.
• გრძელვადიანი ეფექტის უცნობი პერსპექტივა: კვლევის მონაცემები ჯერჯერობით მოკლევადიანია (დაახლოებით 1 წელი). არავინ იცის, გააგრძელებენ თუ არა გადანერგილი უჯრედები მუშაობას 5, 10 ან 20 წლის შემდეგ, თუ მათი ეფექტი დროთა განმავლობაში შემცირდება.
• ხელმისაწვდომობა და ფასი: მსგავსი მაღალტექნოლოგიური, პერსონალიზებული თერაპიები, როგორც წესი, ასობით ათასი, ან მილიონობით დოლარი ღირს. დამტკიცების შემთხვევაშიც კი, უცნობია, ვინ შეძლებს მის გამოყენებას და რამდენად ხელმისაწვდომი იქნება ის საქართველოსნაირი ქვეყნების მოქალაქეებისთვის.

ნახეთ ჩვენი ეპიზოდი ამ თემაზე: