COVID-19-ის პანდემიის ადრეულ ეტაპზე მეცნიერებმა შეამჩნიეს, რომ SARS-CoV-2 ინფექციას შეუძლია “გააღვიძოს” სხვა, მძინარე ვირუსები, რომლებიც უკვე იმყოფებიან ორგანიზმში. ჟურნალ “Nature”-ში გამოქვეყნებული კვლევა აფართოებს ამ დაკვირვებებს და დოკუმენტურად ადასტურებს ვირუსულ რეაქტივაციას 2021 წლის შუა პერიოდამდე COVID-19-ით ჰოსპიტალიზებული 1 000-ზე მეტი პაციენტის კოჰორტაში.
მიგნებები იძლევა დეტალურ სურათს იმ ფარული ვირუსების შესახებ, რომლებიც აქტიურდებიან SARS-CoV-2 ინფექციის სხვადასხვა ეტაპზე, და აკავშირებს მათგან ზოგიერთის რეაქტივაციას უფრო მძიმე COVID-19-თან და ხანგრძლივ სიმპტომებთან, როგორებიცაა დაღლილობა, რაც ხანგრძლივი კოვიდის (Long Covid) დამახასიათებელი ნიშანია.
მიუხედავად იმისა, რომ კვლევას არ შეუძლია დაამტკიცოს, რომ ვირუსის რეაქტივაცია იწვევს ამ შედეგებს, მან შთაბეჭდილება მოახდინა SARS-CoV-2-ის ზოგიერთ მკვლევარზე. “მცდელობის მასშტაბი და ადამიანის ვირუსების სპექტრი, რომელიც მათ გამოიკვლიეს”, ხდის ამას ყველაზე კომპლექსურ მონაცემთა ბაზად COVID-19-ში ვირუსების რეაქტივაციის შესახებ, ამბობს დენი ალტმანი, ლონდონის იმპერიული კოლეჯის იმუნოლოგი, რომელიც არ მონაწილეობდა ამ სამუშაოში. მიგნებები მოიცავს მონაცემებს იმ ვირუსებზეც, რომლებიც მანამდე ყურადღების მიღმა რჩებოდა, დასძენს იგი.
ადამიანის ორგანიზმი ჩვეულებრივ ეფექტიანია ვირუსებისგან გაწმენდაში. თუმცა ზოგიერთი, როგორიცაა ეპშტეინ-ბარის ვირუსი (EBV), ჰერპესვირუსი, რომელიც იწვევს მონონუკლეოზს, ჩუმად რჩება უჯრედების რეზერვუარებში, სანამ გარკვეული დაავადებები ან სხვა სტრესორები არ გამოათავისუფლებენ მათ. COVID-19 პაციენტებში მეცნიერებმა დააფიქსირეს EBV-ისა და სხვა ჰერპესვირუსების რეაქტივაციის მრავალი შემთხვევა, მათ შორის ციტომეგალოვირუსის (CMV), რომელიც ზოგ ადამიანში გრიპისმაგვარ სიმპტომებს იწვევს.
იმოქმედებს თუ არა ეს რეაქტივირებული ვირუსები COVID-19-ით დაავადებული ადამიანების ჯანმრთელობაზე, გაურკვეველი რჩება. წინა კვლევებმა იპოვა კავშირი EBV რეაქტივაციასა და ხანგრძლივი კოვიდის სიმპტომებს შორის, რამაც ზოგიერთი მეცნიერი იმ დასკვნამდე მიიყვანა, რომ ჰერპესვირუსები ეხმარებიან ამ მდგომარეობის განვითარებას. თუმცა კვლევების უმეტესობა შეზღუდული იყო ზომით – არაუმეტეს რამდენიმე ასეული მონაწილისა — ან ფოკუსირებული იყო მხოლოდ ერთ ან ორ ვირუსზე, აღნიშნავს ესთერ მელამედი, ოსტინში ტექსასის უნივერსიტეტის ნეიროიმუნოლოგი და ახალი კვლევის თანაავტორი.
მელამედის გუნდმა სცადა უფრო ფართო მიდგომა. მკვლევრებმა ისარგებლეს კვლევით, რომელიც მათ და სხვა მკვლევრებმა 2020 წელს დაიწყეს, რათა შეეგროვებინათ სიმპტომების ანგარიშები და ქსოვილების ნიმუშები, მათ შორის სისხლისა და ცხვირის ნაცხები, მძიმე COVID-19-ის მქონე 1 154 ადამიანისგან მათი ჰოსპიტალიზაციიდან მომდევნო 12 თვის განმავლობაში. მკვლევრებმა გააანალიზეს გენების ტრანსკრიპტის მონაცემები ამ ნიმუშებიდან, რათა ეძებათ აქტიური ვირუსების ნიშნები — და იპოვეს ბევრად მეტი, ვიდრე SARS-CoV-2. “ადამიანების თითქმის ნახევარს… გაუაქტიურდა ვირუსი, რომელსაც უკვე ატარებდნენ”, – ამბობს მელამედი. “ეს ხდება იმ ადამიანებშიც კი, ვისი იმუნური სისტემაც სხვა მხრივ ნორმალურია”.
EBV და CMV ხშირად გამოჩნდა ნიმუშებში, თუმცა COVID-19-ის მიმდინარეობის სხვადასხვა ეტაპზე: EBV ხშირად ფიქსირდებოდა ჰოსპიტალიზაციისას, ხოლო CMV-ის გამოვლენამ პიკს მიაღწია რამდენიმე კვირის შემდეგ. ანელოვირუსები, უკიდურესად გავრცელებული, თითქოს უვნებელი ადამიანის ვირუსების ჯგუფი, ასევე ხშირი იყო ჰოსპიტალიზაციის დროს და რამდენიმე კვირის შემდეგ. ნებისმიერი ამ ვირუსის რეაქტივაცია დაკავშირებული იყო უფრო მძიმე COVID-19-თან იმ ადრეულ კვირებში, აჩვენა მონაცემებმა.
მკვლევრებმა ასევე შეადარეს ვირუსის რეაქტივაცია და ხანგრძლივვადიანი სიმპტომები, როგორებიცაა დაღლილობა ან აზროვნების დაბინდვა. ადრეული კვლევებისგან განსხვავებით, მათ ვერ გამოავლინეს კავშირი EBV-სა და ხანგრძლივი კოვიდის ამ ნიშნებს შორის. (უზუსტობა შესაძლოა გამოწვეული იყოს იმით, თუ როგორ იზომება ვირუსის არსებობა: ადრეული კვლევები ხშირად იყენებდნენ ანტისხეულებზე დაფუძნებულ დეტექციას და არა გენების ტრანსკრიპტებს, აღნიშნავს მელამედი). თუმცა გუნდმა იპოვა კავშირი ანელოვირუსის რეაქტივაციასა და დაღლილობას ან სხვა ფიზიკურ გამოწვევებს შორის.
კვლევამ ვერ დაადგინა, ეხმარებიან თუ არა ანელოვირუსები ხანგრძლივი კოვიდის ამ სიმპტომების გამოწვევას. თუმცა მელამედი ხაზს უსვამს კვლევის კიდევ ერთ მიგნებას: რეაქტივირებული ანელოვირუსის არსებობა ნიმუშში დაკავშირებული იყო გარკვეული თეთრი სისხლის უჯრედების მაღალ აქტივობასთან. ეს ვარაუდობს, რომ ეს ვირუსები “შესაძლოა არ იყვნენ სრულიად პასიური მაყურებლები, არამედ რეალურად უწყობდნენ ხელს იმუნურ დისრეგულაციას”, ამბობს იგი.
სხვა მკვლევრები აფრთხილებენ, რომ კვლევა მოიცავდა აუცრელ ადამიანებს, რომლებიც დაინფიცირდნენ SARS-CoV-2-ის ადრეული შტამებით და აღმოჩნდნენ ჰოსპიტალიზებულნი. მიგნებების რელევანტურობა ყველასთვის, მაშინ და ახლა, ნაკლებად მკაფიოა. “ესენი არიან კრიტიკულად დაავადებული ადამიანები, რომლებიც ავად არიან ძალიან ანთებითი ვირუსით”, – ამბობს ტიმოთი ჰენრიხი, სან-ფრანცისკოს კალიფორნიის უნივერსიტეტის ინფექციურ დაავადებათა მკვლევარი. გასაკვირი არ არის, რომ სხვა ვირუსები რეაქტივირდებიან ამ დასუსტებულ მდგომარეობაში მყოფ ადამიანებში, დასძენს იგი.
ის და მელამედი ეთანხმებიან, რომ ერთადერთი გზა ხანგრძლივ კოვიდში ვირუსის რეაქტივაციის როლის სადემონსტრაციოდ არის იმის შემოწმება, აღკვეთენ თუ გააუმჯობესებენ თუ არა მდგომარეობას მედიკამენტები, რომლებიც ბლოკავენ გაღვიძებას – შეკითხვა, რომელსაც მელამედის თქმით, მისი გუნდი იმედოვნებს, რომ უპასუხებს კლინიკურ კვლევაში.
სხვა კვლევებმა შესაძლოა იმავდროულად მოგვცეს მინიშნებები. მაუნთ სინაის იკანის მედიცინის სკოლის მკვლევრები უკვე ცდიან ტრუვადას, ანტივირუსულ პრეპარატს, რომელიც ფართოდ გამოიყენება აივ-ის წინააღმდეგ და რომელსაც ასევე შეუძლია EBV-ის რეპლიკაციის დათრგუნვა, ხანგრძლივი კოვიდის პაციენტების მცირე კვლევაში. კვლევა მიზნად ისახავს “დასაშვები ჰიპოთეზის გამოკვლევას” და არა ამ ეტაპზე მკურნალობის პოვნას, ამბობს იელის უნივერსიტეტის იმუნოლოგი აკიკო ივასაკი, რომელიც ეხმარება მის ჩატარებას. “ეს მოითხოვს ბევრად უფრო დიდ კვლევას”.
აქამდე ხანგრძლივ კოვიდს აბრალებდნენ ყველაფერს – აუტოიმუნური ტიპის პასუხებიდან დაწყებული ე.წ. მიკროთრომბებითა და SARS-CoV-2-ის მცირე რაოდენობით შენარჩუნებით დამთავრებული. ალტმანი ამბობს, რომ მოხარულია ვირუსის რეაქტივაციის შესაძლო როლზე ყურადღების გამახვილებით ამ რთული დებატების ფონზე. “ამ მომენტში ყველაფერი ჰაერშია დაკიდებული”, – ამბობს იგი. “ღირს ნებისმიერი სიცოცხლისუნარიანი კანდიდატის ხელახლა განხილვა”.
