მაშინ როცა ბრიტანელებს ათწლეულებია უჩიჩინებენ, რომ შაქარი და ცხიმი ჯანმრთელობის მთავარი მტრებია, დანიელები ამ გაფრთხილებას მშვიდად უგულებელყოფენ და ევროპაში ერთ-ერთ ყველაზე გამხდარ ერად რჩებიან. არადა, დანიაში ერთ სულ მოსახლეზე წელიწადში საშუალოდ 57 კგ შაქარს მოიხმარენ, გაერთიანებულ სამეფოში კი მხოლოდ 44 კგ-ს. ამ მოვლენას შეგვიძლია თამამად ვუწოდოთ “ფუნთუშების პარადოქსი“.
ცნობილი დანიური ფუნთუშა (Danish pastry) მთელ ბრიტანეთში საცხობების, აეროპორტის ლაუნჯებისა და ოფისის ნაჩქარევი, სევდიანი საუზმეების განუყოფელი ნაწილია. ამის მიუხედავად, დანიელებში სიმსუქნის მაჩვენებელი ბევრად დაბალია: ჭარბი წონა ან სიმსუქნე (სხეულის მასის ინდექსი 30-ზე მეტი) მხოლოდ ყოველ მეხუთე დანიელს აღენიშნება, მაშინ როცა ბრიტანეთში ეს პრობლემა ყოველ მესამე ადამიანს აწუხებს.
რა ხდება სინამდვილეში? მოდით უფრო ღრმად შევხედოთ ბრიტანეთის ტენდენციებს, სადაც სიმსუქნის მაჩვენებელი სტაბილურად გაიზარდა: 1993 წელს დაფიქსირებული 15%-დან ბოლო მონაცემებით ინგლისში 29%-მდე, შოტლანდიაში 32%-მდე, ხოლო უელსში 26%-მდე.
ბრიტანეთში რაც უფრო ასაკოვანია ადამიანი, მით მეტია სიმსუქნის რისკი. ყველაზე მაღალი საფრთხის ქვეშ 55-დან 74 წლამდე ასაკობრივი ჯგუფია. 74 წელს გადაცილებულებში სიმსუქნის მაჩვენებელი მკვეთრად იკლებს, რაც, სავარაუდოდ, იმ სამწუხარო რეალობას უკავშირდება, რომ ჭარბწონიანი ადამიანები საშუალოდ უფრო ადრე გარდაიცვლებიან.
დანიაში ჯანდაცვის უთანასწორობა კვლავ არსებობს, თუმცა ბევრ სხვა ქვეყანასთან შედარებით საგრძნობლად მცირეა. ეს ძირითადად განპირობებულია სახელმწიფოს ძლიერი პოლიტიკით პრევენციის, კვებისა და ალკოჰოლის მიმართულებით, ასევე სანდო ჯანდაცვის სისტემით, რომელიც თანაბრად ემსახურება სხვადასხვა შემოსავლისა და სოციალური ფენის მოქალაქეებს.
რეალურად, არ არსებობს მიზეზი, რის გამოც ბრიტანეთს არ შეუძლია ამ კუთხით დანიას მიბაძოს. ორივე მდიდარი სახელმწიფოა და ორივე უზრუნველყოფს მოქალაქეებს საყოველთაო, გადასახადებით დაფინანსებული ჯანდაცვით. ორივეს ცივი ჩრდილოეთევროპული კლიმატი, ზღვით გარშემორტყმული მეთევზეობის კულტურა და ნოყიერი, ტრადიციული სამზარეულო აერთიანებს, სადაც კარტოფილი, პური, ფაფა, რძის ნაწარმი, თევზი და ხორცი ჭარბობს.
თავდაპირველი ანგლები, რომლებიც ბრიტანეთში დასახლდნენ და ვისგანაც ინგლისმა სახელი მიიღო, სწორედ დანიიდან მოვიდნენ, რამდენიმე საუკუნეში კი მათ დანიელი ვიკინგებიც მიყვნენ. თუმცა მსგავსება სწორედ აქ მთავრდება.
მიუხედავად იმისა, რომ დანიელები თანამედროვე ტკბილეულითა და ცნობილი ფუნთუშებით ხშირად ნებივრობენ, მათი ძირითადი რაციონი მდიდარია ტრადიციული, ცილოვანი და უჯრედისით გაჯერებული პროდუქტებით. ასეთი საკვები ადამიანს უფრო დიდხანს უნარჩუნებს დანაყრების შეგრძნებას, ვიდრე გადამუშავებული ნახშირწყლები და ცხიმები, თანაც ორგანიზმს აუცილებელი ვიტამინებითა და მინერალებით ამარაგებს.
“სმიორებროდი“ (Smørrebrød), ტრადიციული ღია ჭვავის სენდვიჩი თევზითა და ბოსტნეულით, დანიის კულტურული სიმბოლო და ყოველდღიური ლანჩია. ტრადიციულად ფერმენტირებული და გამომცხვარი მთელმარცვლოვანი ჭვავის პური, ხშირად გამდიდრებული მარცვლებითა და თესლებით, ეროვნული დიეტური რეკომენდაციების მთავარი ქვაკუთხედია. ადგილობრივ საცხობებში ყოველდღიურად ახალი პური იყიდება, რაციონში კი მუდმივადაა ტყის კენკრა, კომბოსტო, სტაფილო და ჭარხალი.
დანიური კვება განსაკუთრებულ აქცენტს აკეთებს სეზონურობაზე, ეკოლოგიურ მდგრადობაზე, სახლში მომზადებულ კერძებსა და გადამუშავებული ნახევარფაბრიკატების მინიმალურ მოხმარებაზე. დანიელები მაღალი ეკოლოგიური ცნობიერებით გამოირჩევიან, აქვთ თამბაქოს მოხმარების დაბალი დონე, ალკოჰოლის შეზღუდვის მკაფიო სახელმწიფო პოლიტიკა და ფიზიკური აქტივობის მაღალი კულტურა.
გასაკვირი არ არის, რომ სკანდინავიური ცხოვრების სტილი და დიეტა არა მხოლოდ ჯანმრთელობისთვისაა რეკომენდებული, არამედ მსოფლიო მაღალი გასტრონომიის სათავეშიც მოექცა და დაამტკიცა, რომ სასარგებლო კვება შეიძლება წარმოუდგენლად გემრიელი და კრეატიულიც იყოს.
ამის საპირისპიროდ, რაციონი, რომელსაც ბრიტანელების უმრავლესობა დღეს მისდევს, რამდენიმე ათწლეულის წინ თავად მათთვისაც უცხო იქნებოდა. ის უფრო მეტად იმ ამერიკულ მოდელს წააგავს, რომელიც გაერთიანებულ სამეფოში 1980-იანი წლებიდან, თანამედროვე სავაჭრო ქსელების მომძლავრებასთან ერთად დამკვიდრდა. შეერთებული შტატები კი, სადაც თითქმის ყოველი მეორე მოქალაქე ჭარბწონიანია, სიმსუქნის მაჩვენებლით მსოფლიო ლიდერია.
ბრიტანეთში დღიური ენერგიის 44% ულტრადამუშავებულ საკვებსა და გაზიან სასმელებზე მოდის, რაც ევროპაში ყველაზე ცუდი შედეგია და სიმსუქნის მთავარ მიზეზს წარმოადგენს. შედარებისთვის, დანიაში ეს მაჩვენებელი მხოლოდ 25%-ია.
ულტრადამუშავებული საკვები გადატვირთულია მარილით, შაქრითა და მავნე ცხიმებით, ამავდროულად კი ძალიან ღარიბია უჯრედისით, ცილით, ვიტამინებითა და მინერალებით. ასეთი პროდუქტები ხელოვნურად გამძაფრებული გემოთი გამოირჩევა, თუმცა დანაყრების დაბალი უნარი აქვს, აზიანებს ნაწლავის მიკრობიომს და ორგანიზმში ქრონიკულ ანთებას უწყობს ხელს. ისინი სპეციალურად იქმნება იოლი მიმზიდველობისთვის, მაღალი მოგებისთვის, ხანგრძლივი შენახვის ვადისა და სწრაფი მოხმარებისთვის.
ტიპური დილა კოპენჰაგენში, სადაც ადამიანები “ჰიუგე“ საუზმის შემდეგ (იოგურტი კენკრით ან ჭვავის პური) სამსახურსა და სკოლაში ველოსიპედით მიდიან, რადიკალურად განსხვავდება ბრიტანული ქალაქის დილისგან, სადაც უმეტესობა საჭეს უზის, სწრაფი კვების ობიექტები კი სკოლისკენ მიმავალი ბავშვებითაა სავსე.
დანიური ტრადიციული ჭვავის ლანჩი ბრიტანეთში შესაძლოა ქუჩის სწრაფი კვების მენიუს შევადაროთ. ვახშამიც ბრიტანეთში უფრო ხშირად მზა ნახევარფაბრიკატია, ვიდრე სახლში მომზადებული კერძი. ეს შედარება შესაძლოა ნაწილობრივ სტერეოტიპულია და ცხოვრების წესის მიხედვით განსხვავდება, თუმცა ნათლად აჩვენებს მთავარ კონტრასტს ორ ქვეყანას შორის.
მიირთმევენ თუ არა დანიელები ტკბილ ფუნთუშებს ყოველდღე? შესაძლოა. თუმცა მათ აქვთ უამრავი სხვა სასარგებლო ჩვევა, რაც ამ კალორიებს აკომპენსირებს და ევროპის ფონზე სიმსუქნის დაბალ დონეს უნარჩუნებს. ბრიტანეთს ნამდვილად აქვს რამ დანიისგან სასწავლი.
