Nature Medicine-ში გამოქვეყნებულმა მასშტაბურმა კოჰორტულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ადამიანებში, რომლებმაც ტრადიციული სიგარეტის მოხმარება შეწყვიტეს, მაგრამ შემდეგ ელექტრონული სიგარეტის (ე-სიგარეტი) ყოველდღიური გამოყენება დაიწყეს, ფილტვის კიბოსა და ფილტვის კიბოთი სიკვდილის რისკი უფრო მაღალი იყო, ვიდრე მათში, ვინც მოწევა სრულად შეწყვიტა და ე-სიგარეტიც არ გამოიყენა. ეს არ ნიშნავს, რომ კვლევა მიზეზ-შედეგობრივ კავშირს საბოლოოდ ამტკიცებს, მაგრამ სერიოზულ სიგნალს ქმნის: მოწევის შეწყვეტის მთავარი სარგებელი შეიძლება შემცირდეს, თუ ადამიანი ნიკოტინის მიღებას ე-სიგარეტით აგრძელებს.
ელექტრონული სიგარეტები ბოლო წლებში ფართოდ გავრცელდა, მათ შორის როგორც ტრადიციული სიგარეტის “ნაკლებად მავნე“ ალტერნატივა. ზოგიერთ შემთხვევაში ადამიანები მათ იყენებენ მოწევის შესამცირებლად ან მთლიანად თავის დასანებებლად. ამავე დროს, საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სპეციალისტები წლებია გვაფრთხილებენ, რომ ე-სიგარეტი არ არის რისკისგან თავისუფალი პროდუქტი, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საუბარია ხანგრძლივ გამოყენებაზე, ახალგაზრდებზე ან იმ ადამიანებზე, რომლებიც მოწევის შეწყვეტის შემდეგ ნიკოტინზე დამოკიდებულებას სხვა ფორმით აგრძელებენ.
ახალი კვლევა სწორედ ამ რთულ კითხვას ეხება: რა ხდება მას შემდეგ, რაც ადამიანი ტრადიციულ სიგარეტს თავს ანებებს, მაგრამ ე-სიგარეტის გამოყენებას იწყებს?
Nature Medicine-ში გამოქვეყნებულმა კვლევამ კორეის ეროვნული ჯანმრთელობის სკრინინგის პროგრამის მონაცემები გამოიყენა. მკვლევრებმა გააანალიზეს 4,524,895 ზრდასრული ადამიანის მონაცემი, რომლებსაც წარსულში ტრადიციული სიგარეტის მოწევის ისტორია ჰქონდათ. მონაწილეები კლასიფიცირდნენ როგორც ამჟამინდელი მწეველები, მოკლევადიანი ყოფილი მწეველები და გრძელვადიანი ყოფილი მწეველები. მკვლევრებმა ასევე შეაფასეს, იყენებდნენ თუ არა ადამიანები ყოველდღიურად ე-სიგარეტს მოწევის შეწყვეტის შემდეგ.
კვლევის განმავლობაში დაფიქსირდა ფილტვის კიბოს 35 887 შემთხვევა და ფილტვის კიბოთი გამოწვეული 12 807 სიკვდილი. შედარების მთავარ ჯგუფს შეადგენდნენ ადამიანები, რომლებმაც ტრადიციული სიგარეტი სრულად შეწყვიტეს და ე-სიგარეტიც არ გამოიყენეს, ანუ სრულად დაანებეს მოწევას თავი.
შედეგი საყურადღებო აღმოჩნდა. იმ ადამიანებში, ვინც მოწევის შეწყვეტის შემდეგ ე-სიგარეტს ყოველდღიურად იყენებდა, ფილტვის კიბოს განვითარების რისკი უფრო მაღალი იყო, ვიდრე მათში, ვინც მოწევა სრულად შეწყვიტა და ე-სიგარეტი არ გამოიყენა. ფილტვის კიბოთი გამოწვეული სიკვდილის რისკიც უფრო მაღალი აღმოჩნდა. განსაკუთრებით მკაფიო სიგნალი დაფიქსირდა მაღალი რისკის ჯგუფში – იმ ადამიანებში, რომლებიც ასაკით და მოწევის ინტენსივობით ფილტვის კიბოს სკრინინგის კრიტერიუმებს უფრო მეტად შეესაბამებოდნენ.
ამ მონაცემების ყველაზე მარტივი ინტერპრეტაცია ასეთია: ტრადიციული სიგარეტის შეწყვეტა კვლავ ძალიან მნიშვნელოვანი და ჯანმრთელობისთვის სასარგებლო ნაბიჯია, მაგრამ თუ ადამიანი ამის შემდეგ ნიკოტინის მიღებას ე-სიგარეტით აგრძელებს, შესაძლოა მან სრულად ვერ მიიღოს ის სარგებელი, რასაც მოწევის სრული შეწყვეტა იძლევა.
აქ მნიშვნელოვანია სიფრთხილე. კვლევა დაკვირვებითი იყო, ამიტომ ის ვერ ამტკიცებს, რომ სწორედ ე-სიგარეტმა გამოიწვია ფილტვის კიბო ან სიკვდილი. შესაძლოა არსებობდეს სხვა ფაქტორებიც: მაგალითად, ე-სიგარეტის მომხმარებლებს შესაძლოა წარსულში უფრო ინტენსიური მოწევის ისტორია ჰქონოდათ, განსხვავდებოდნენ ცხოვრების წესით, ჯანმრთელობის მდგომარეობით ან სხვა რისკებით. მკვლევრებმა ამ ფაქტორების ნაწილი სტატისტიკურად გააკონტროლეს, მაგრამ დაკვირვებით კვლევაში ყველა შესაძლო ფაქტორის სრულად გამორიცხვა რთულია.
მიუხედავად ამისა, კვლევა მნიშვნელოვანია რამდენიმე მიზეზით. პირველ რიგში, ის ძალიან დიდ პოპულაციას მოიცავს და რეალურ სამყაროს ასახავს – არა პატარა ექსპერიმენტულ ჯგუფს, არამედ მილიონობით ადამიანს ჯანმრთელობის ეროვნული მონაცემებიდან. მეორე, კვლევა ეხება არა მხოლოდ ე-სიგარეტის ზოგად გამოყენებას, არამედ კონკრეტულ სცენარს: რა ხდება იმ ადამიანებში, რომლებმაც ტრადიციული მოწევა შეწყვიტეს და შემდეგ ე-სიგარეტზე გადავიდნენ. მესამე, შედეგები შეესაბამება უფრო ფართო შეშფოთებას, რომ ე-სიგარეტების გრძელვადიანი გავლენა ბოლომდე ჯერ არ არის ცნობილი.
Nature Medicine-ის News & Views-ის კომენტარში ამ კვლევაზე ხაზგასმულია, რომ ე-სიგარეტების გამოყენებამ მოწევის შეწყვეტის შემდეგ შეიძლება შეასუსტოს ის სარგებელი, რომელსაც ადამიანი ფილტვის კიბოს რისკისა და სიკვდილიანობის შემცირების მხრივ მიიღებდა. ავტორები პირდაპირ ამბობენ, რომ საჭიროა მეტი კვლევა, რათა რეკომენდაციები უფრო მყარ მტკიცებულებებს დაეფუძნოს.
ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ე-სიგარეტებზე საზოგადოებრივი დისკუსია ხშირად ორ უკიდურესობაში გადადის. ერთი მხარე ამბობს, რომ ე-სიგარეტი ტრადიციულ სიგარეტზე ნაკლებად მავნეა და შეიძლება გარკვეულ მწეველებს თავის დანებებაში დაეხმაროს. მეორე მხარე ხაზს უსვამს, რომ ე-სიგარეტი ნიკოტინზე დამოკიდებულებას ინარჩუნებს, ახალგაზრდებში ახალ დამოკიდებულებას აჩენს და მისი გრძელვადიანი ონკოლოგიური, გულ-სისხლძარღვთა და რესპირატორული შედეგები ბოლომდე შესწავლილი არ არის.
სწორი გზავნილი, ალბათ, არც ერთ უკიდურესობაში არ არის. თუ ადამიანი ტრადიციულ სიგარეტს ეწევა, მისი სრული შეწყვეტა ჯანმრთელობისთვის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებაა. მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ ე-სიგარეტზე ხანგრძლივად გადასვლა ავტომატურად უსაფრთხო ან საუკეთესო გამოსავალია. განსაკუთრებით მაშინ, როცა მიზანი არა მხოლოდ ტრადიციული სიგარეტის შეცვლა, არამედ ნიკოტინისგან სრული გათავისუფლებაა.
კვლევის შედეგები პრაქტიკულ კითხვასაც სვამს ექიმებისთვის: როგორ უნდა ვესაუბროთ პაციენტს, რომელიც ამბობს – “სიგარეტს თავი დავანებე, მაგრამ ახლა ვეიპს ვიყენებ“? აქ პასუხი არ უნდა იყოს დამსჯელი ან მასტიგმატიზებელი. უფრო სწორი მიდგომაა პაციენტმა გაიგოს, რომ მოწევის შეწყვეტა ძალიან კარგი ნაბიჯია, მაგრამ გრძელვადიანი მიზანი იდეალურ შემთხვევაში ნიკოტინისგან სრული გათავისუფლება უნდა იყოს, თუ ეს შესაძლებელია და უსაფრთხოდ იმართება. პაციენტს შეიძლება სჭირდებოდეს ქცევითი მხარდაჭერა, კონსულტაცია და მტკიცებულებაზე დაფუძნებული მოწევის შეწყვეტის მეთოდები.
საქართველოსთვის ეს თემა განსაკუთრებით აქტუალურია რამდენიმე მიზეზით. ერთი მხრივ, თამბაქოს კონტროლის მიმართულებით ბოლო წლებში გარკვეული პროგრესი არსებობს, მაგრამ ტრადიციული თამბაქოს მოხმარება ჯერ კიდევ მაღალი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრობლემაა. მეორე მხრივ, ელექტრონული სიგარეტები და სხვა ახალი ნიკოტინის პროდუქტები უფრო თვალსაჩინო გახდა, განსაკუთრებით ახალგაზრდებში. ასეთ გარემოში მარტივი გზავნილი – “ვეიპი სიგარეტზე უსაფრთხოა“ – შეიძლება შეცდომაში შემყვანი იყოს, თუ მას არ ახლავს მკაფიო განმარტება: ნაკლები ზიანი არ ნიშნავს უსაფრთხოებას.
კომუნიკაციის მხრივ ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ არ დავაკარგვინოთ ადამიანებს მოწევის შეწყვეტის მოტივაცია. ახალი კვლევის გზავნილი არ არის ის, რომ “თავის დანებებას აზრი არ აქვს“. პირიქით – ტრადიციული სიგარეტის შეწყვეტა კვლავ უდიდესი სარგებლის მომტანია. მთავარი კითხვა არის შემდეგი: როგორ დავეხმაროთ ადამიანს ისე, რომ მოწევის შეწყვეტის შემდეგ ნიკოტინის მიღება სხვა ფორმით მუდმივ ჩვევად არ დარჩეს.
ახალგაზრდებისთვის კი გზავნილი კიდევ უფრო მკაფიო უნდა იყოს. ე-სიგარეტი არ უნდა წარმოვაჩინოთ როგორც უწყინარი, მოდური ან “ჯანსაღი“ პროდუქტი. ნიკოტინი დამოკიდებულებას იწვევს, ხოლო ე-სიგარეტის გრძელვადიანი შედეგები ჯერ ბოლომდე ცნობილი არ არის. ამიტომ ახალგაზრდებში მისი პრევენცია და მკაცრი რეგულირება საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მნიშვნელოვანი ამოცანაა.
საბოლოოდ, Nature Medicine-ის ეს კვლევა არ ხურავს დისკუსიას, მაგრამ მნიშვნელოვან სიფრთხილის სიგნალს აჩენს. მოწევის სრული შეწყვეტა რჩება საუკეთესო გზად ფილტვის კიბოს და სხვა მძიმე დაავადებების რისკის შესამცირებლად. ე-სიგარეტი შეიძლება ზოგისთვის დროებითი გარდამავალი ინსტრუმენტი იყოს, მაგრამ მისი ხანგრძლივი გამოყენება, განსაკუთრებით მოწევის შეწყვეტის შემდეგ, უსაფრთხო არჩევანად არ უნდა მივიჩნიოთ მხოლოდ იმიტომ, რომ ის ტრადიციულ სიგარეტს არ ჰგავს.
მთავარი დასკვნა მარტივია: თამბაქოსგან მიღებული სარგებელი ყველაზე დიდია მაშინ, როცა ადამიანი არა მხოლოდ სიგარეტს, არამედ ნიკოტინის ხანგრძლივ მოხმარებასაც წყვეტს. ე-სიგარეტი ამ გზაზე საბოლოო მიზანი კი არა, მაქსიმუმ დროებითი და ფრთხილად შეფასებული ეტაპი შეიძლება იყოს.
