არაუსაფრთხო საკვები ყოველწლიურად დაახლოებით 866 მილიონ დაავადებასა და 1.5 მილიონ გარდაცვალებას უკავშირდება. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ახალი შეფასება აჩვენებს, რომ საკვებით გამოწვეული დაავადებების ტვირთი მხოლოდ მწვავე ნაწლავურ ინფექციებს არ მოიცავს – მნიშვნელოვანი საფრთხეა საკვებ ჯაჭვში მოხვედრილი ქიმიური დამაბინძურებლებიც.
ყველაზე მაღალი რისკის წინაშე ბავშვები არიან
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მიხედვით, ხუთ წლამდე ბავშვებს არაუსაფრთხო საკვებით გამოწვეული დაავადების განვითარების თითქმის სამჯერ უფრო მაღალი რისკი აქვთ, ვიდრე უფროს ბავშვებსა და ზრდასრულებს. მიუხედავად იმისა, რომ ისინი მსოფლიო მოსახლეობის მხოლოდ 9%-ს შეადგენენ, საკვებით გამოწვეული დაავადებების შემთხვევების თითქმის მესამედი სწორედ ამ ასაკობრივ ჯგუფზე მოდის.
ბავშვებისთვის განსაკუთრებით საშიშია დიარეით მიმდინარე დაავადებები, რადგან მათ გაუწყლოება და სხვა გართულებები უფრო სწრაფად შეიძლება განუვითარდეთ. ამასთან, ქიმიური ნივთიერებების ზემოქმედებას შეიძლება ხანგრძლივი შედეგებიც ჰქონდეს: მაგალითად, ტყვიასა და მეთილვერცხლისწყალს განვითარებად ტვინზე მავნე ზემოქმედება შეუძლია.
პრობლემა მხოლოდ ბაქტერიები და ვირუსები არ არის
საკვების უსაფრთხოების შესახებ საუბრისას ყურადღება ხშირად მხოლოდ ბაქტერიულ ან ვირუსულ ინფექციებზე მახვილდება. მართლაც, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის შეფასებით, 2021 წელს ბიოლოგიურმა საფრთხეებმა – მათ შორის ბაქტერიებმა, ვირუსებმა და პარაზიტებმა – დაახლოებით 860 მილიონი დაავადების შემთხვევა გამოიწვია.
თუმცა სიკვდილიანობის სურათი განსხვავებულია. 2021 წელს დაბინძურებული საკვებით გამოწვეული გარდაცვალებების 73% ქიმიურ საფრთხეებს უკავშირდებოდა. ამ შემთხვევების დიდი ნაწილი მოდიოდა არაორგანულ დარიშხანსა და ტყვიაზე. ორგანიზაცია განმარტავს, რომ ამ ნივთიერებების ხანგრძლივი ზემოქმედება გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებისა და კიბოს რისკს ზრდის.
ეს მნიშვნელოვანი ცვლილებაა საკვების უსაფრთხოების აღქმაში. პრობლემა მხოლოდ საკვების შენახვის წესებს ან სამზარეულოში ჰიგიენას არ ეხება. აუცილებელია ყურადღება მიექცეს წყლის, ნიადაგისა და გარემოს დაბინძურებასაც, რადგან ქიმიური ნივთიერებები საკვებ ჯაჭვში სხვადასხვა გზით შეიძლება მოხვდეს.
რა ზომები ამცირებს რისკს?
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია რამდენიმე მიმართულებას გამოყოფს: წყლის, სანიტარიისა და ჰიგიენის გაუმჯობესებას; საკვების წარმოებისა და შენახვის უსაფრთხო პრაქტიკას; პასტერიზაციას; მოწყვლადი ჯგუფებისთვის ჯანდაცვაზე დროულ ხელმისაწვდომობას; ზედამხედველობისა და ლაბორატორიული შესაძლებლობების გაძლიერებას.
საკვების უსაფრთხოება მხოლოდ მომხმარებლის პასუხისმგებლობა არ არის. ადამიანს შეუძლია დაიცვას ჰიგიენის ძირითადი წესები, სწორად შეინახოს პროდუქტი და ყურადღება მიაქციოს მომზადების პროცესს, მაგრამ საკვებ ჯაჭვში არსებული მრავალი საფრთხის მართვა სახელმწიფო რეგულირებას, ლაბორატორიულ მონიტორინგსა და გარემოსდაცვით კონტროლს მოითხოვს.
ეკონომიკური ზიანი
არაუსაფრთხო საკვებით გამოწვეულ დაავადებებს ეკონომიკური შედეგებიც ახლავს. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის შეფასებით, 2021 წელს დაკარგული პროდუქტიულობის მოცულობა დაახლოებით 310 მილიარდ აშშ დოლარს შეადგენდა. ცხოვრების ღირებულების განსხვავებების გათვალისწინების შემდეგ შეფასება 647 მილიარდ დოლარამდე იზრდება.
ეს მონაცემები აჩვენებს, რომ საკვების უსაფრთხოებაში ინვესტირება მხოლოდ ჯანდაცვის ხარჯების შემცირებას არ ემსახურება. ის გავლენას ახდენს ეკონომიკაზე, განათლებაზე, შრომისუნარიანობასა და სოციალური უთანასწორობის შემცირებაზეც.
რას ნიშნავს ეს საქართველოსთვის?
საქართველოსთვის საკითხი პრაქტიკულად მნიშვნელოვანია, რადგან საკვების უსაფრთხოება რამდენიმე სისტემის ერთობლივ მუშაობაზეა დამოკიდებული: სურსათის წარმოებაზე, იმპორტზე, ლაბორატორიულ კონტროლზე, წყლისა და გარემოს მონიტორინგზე და მოსახლეობისთვის გასაგები ინფორმაციის მიწოდებაზე.
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ახალი შეფასება კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ კონტროლი მხოლოდ მწვავე მოწამვლის შემთხვევების აღრიცხვით არ უნდა შემოიფარგლოს. აუცილებელია გრძელვადიანი ქიმიური რისკების შეფასებაც, განსაკუთრებით ბავშვებისა და ორსულებისთვის.
