შეიძლება თუ არა პოპულარული გასახდომი წამლები მომავალში დამოკიდებულებების სამკურნალო საშუალებად იქცეს? მტკიცებულებები თანდათან იზრდება

ახალი კვლევა კიდევ ერთხელ ამყარებს მტკიცებულებებს, რომ GLP-1 ჯგუფის პრეპარატები (როგორიცაა, მაგალითად, Ozempic) შესაძლოა დამოკიდებულებების სამკურნალოდაც ეფექტიანი აღმოჩნდეს.

ეს მედიკამენტები თავდაპირველად ტიპი 2 დიაბეტისა და სიმსუქნის სამკურნალოდ დამტკიცდა. ბაზარზე ისინი ცნობილია სავაჭრო დასახელებებით: Ozempic, Wegovy, Mounjaro და Zepbound. დღესდღეობით მათ უკვე მილიონობით ადამიანი მოიხმარს.

წონის კლებას ეს პრეპარატები როგორც ნაწლავზე, ისე თავის ტვინზე მოქმედებით უწყობს ხელს. ისინი გავლენას ახდენენ საჭმლის მონელების პროცესზე, ინსულინის გამოყოფასა და მადის კონტროლზე. შედეგად, მცირდება ჭამის მუდმივი სურვილი – მდგომარეობა, რომელსაც ბევრი მომხმარებელი “საკვების ხმაურს” (Food noise) უწოდებს.

GLP-1 ჰორმონის მიმბაძველმა ამ მედიკამენტებმა უკვე აჩვენეს წარმატება გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, გულის უკმარისობის, ძილის აპნოესა და თირკმლის დაავადებების მკურნალობაში. ახლა კი მკვლევრები ფიქრობენ, რომ მათი შემდეგი სამიზნე შესაძლოა დამოკიდებულებების (ადიქციის) მკურნალობა გახდეს – სფერო, სადაც ამჟამად პაციენტების მხოლოდ ძალიან მცირე ნაწილი იღებს შესაბამის მედიკამენტურ თერაპიას.

ოკლაჰომას შტატის უნივერსიტეტის ფარმაკოლოგიისა და ფიზიოლოგიის პროფესორი, დოქტორი უ. კაილ სიმონსი, რომელიც GLP-1 პრეპარატებს სწორედ დამოკიდებულებების კონტექსტში იკვლევს, აცხადებს: “თუ ეს მედიკამენტები უსაფრთხო და ეფექტიანი აღმოჩნდა ნივთიერებათა მოხმარების დარღვევების სამკურნალოდ, ისინი პრაქტიკულად ავტომატურად შეიძლება იქცნენ დამოკიდებულებების წინააღმდეგ ყველაზე ფართოდ დანიშნულ მედიკამენტურ თერაპიად.”

მისივე თქმით, მონაცემები ჯერ სრულყოფილი არ არის, მაგრამ არსებული შედეგები უკვე საკმაოდ იმედისმომცემია.

ამ მიმართულებით ჩატარებული კვლევების დიდი ნაწილი ჯერჯერობით მხოლოდ ცხოველებზე ჩატარებულ ექსპერიმენტებს ეფუძნება. ამ ექსპერიმენტებმა აჩვენა, რომ GLP-1 პრეპარატები მოქმედებენ თავის ტვინის იმ სისტემებზე (ე.წ. დაჯილდოების სისტემაზე), რომლებიც სიამოვნების განცდას აკონტროლებენ.

გარდა ამისა, არსებობს რეალური ცხოვრებისეული დაკვირვებებიც: ადამიანები, რომლებიც ამ წამლებს სხვა დაავადებების სამკურნალოდ იღებენ, ხშირად აღნიშნავენ, რომ პრეპარატის ფონზე უმცირდებათ ალკოჰოლის, ნიკოტინის ან სხვა ნივთიერებების მიღების სურვილიც.

მიუხედავად ამისა, ექსპერტები აცხადებენ, რომ საბოლოო დასკვნების გამოსატანად აუცილებელია ფართომასშტაბიანი კლინიკური კვლევების ჩატარება.

ტორონტოს უნივერსიტეტის მეცნიერი და GLP-1-ის კვლევის ერთ-ერთი პიონერი, დოქტორი დანიელ დრაკერი აღნიშნავს, რომ რამდენიმე მცირე კლინიკურმა კვლევამ ალკოჰოლზე დამოკიდებულების შემთხვევაში უკვე აჩვენა დადებითი შედეგი, თუმცა პროცესს უფრო მასშტაბური შესწავლა სჭირდება. სიმონსის თქმით, ამ სფეროს მიმართ ინტერესმა ბოლო პერიოდში მკვეთრად იმატა და უახლოეს ექვს თვეში შესაძლოა მნიშვნელოვანი კვლევების შედეგებიც გამოქვეყნდეს.

ჟურნალ “BMJ”-ში გამოქვეყნებულმა ახალმა კვლევამ აშშ-ის ვეტერანთა ჯანდაცვის სისტემის მონაცემები გააანალიზა.

მკვლევრებმა შეისწავლეს ტიპი 2 დიაბეტის მქონე 600 000-ზე მეტი ადამიანის სამედიცინო ისტორია. პაციენტები იღებდნენ ან GLP-1 პრეპარატებს, ან სხვა ჯგუფის მედიკამენტებს, რომლებიც SGLT2 ინჰიბიტორების სახელით არის ცნობილი.

შედეგებმა აჩვენა, რომ GLP-1 პრეპარატების მომხმარებლებს:

• ნაკლებად უვითარდებოდათ ნივთიერებათა მოხმარების დარღვევები;

• ნაკლებად ხვდებოდნენ საავადმყოფოში;

• ნაკლებად აღენიშნებოდათ დოზის გადაჭარბებით (ზედოზირებით) გამოწვეული პრობლემები.

სამწლიანი დაკვირვების პერიოდში GLP-1 პრეპარატების გამოყენება დაკავშირებული იყო ყოველ 1000 ადამიანზე ნივთიერებათა მოხმარების დარღვევის დაახლოებით 7-ით ნაკლებ ახალ შემთხვევასთან.

კვლევის ავტორი, კლინიკური ეპიდემიოლოგი ზიად ალ-ალი ამბობს: “საუბარია დიაბეტისა და სიმსუქნის წამლებზე, და არა სპეციალურად დამოკიდებულებების სამკურნალო პრეპარატებზე. გასაკვირია, რამდენად ფართო და თანმიმდევრული იყო მათი ეფექტი სხვადასხვა ნივთიერების მიმართ.”

კვლევამ შეისწავლა დამოკიდებულება შემდეგ ნივთიერებებზე:

• ალკოჰოლი

• კანაფი

• კოკაინი

• ნიკოტინი

• ოპიოიდები და სხვა ნივთიერებები.

კვლევამ ასევე აჩვენა, რომ GLP-1 პრეპარატები შესაძლოა დაეხმაროს იმ ადამიანებსაც, რომლებიც უკვე არიან დამოკიდებულნი კონკრეტულ ნივთიერებებზე. მკვლევართა მონაცემებით, ნარკოტიკებთან დაკავშირებული სიკვდილიანობა დაახლოებით 50%-ით ნაკლები იყო GLP-1 პრეპარატების მომხმარებლებში.

2024 წელს აშშ-ში ნარკოტიკების ზედოზირებით 79 000-ზე მეტი ადამიანი გარდაიცვალა, თუმცა ბოლო წლებში სიკვდილიანობის მაჩვენებელი შემცირების ტენდენციას ავლენს. მკვლევრები ვარაუდობენ, რომ ამას ხელს უწყობს:

• მკურნალობაზე უკეთესი ხელმისაწვდომობა;

• ნალოქსონის (ზედოზირების საწინააღმდეგო პრეპარატი) ფართო გამოყენება;

• თავად ნარკოტიკების ბაზარზე მომხდარი ცვლილებები.

შესაძლოა ამ პროცესში გარკვეული დადებითი როლი GLP-1 პრეპარატებსაც ჰქონდეთ, თუმცა ამის მეცნიერულად დადასტურება ჯერჯერობით შეუძლებელია.

ექსპერტები ხაზს უსვამენ, რომ ჩატარებული კვლევა დაკვირვებითი ხასიათის იყო და მას პირდაპირი მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის დამტკიცება არ შეუძლია.

ჯონს ჰოპკინსის უნივერსიტეტის ეპიდემიოლოგი, დოქტორი კელებ ალექსანდერი აღნიშნავს, რომ GLP-1 პრეპარატების მომხმარებლები შესაძლოა, ზოგადად, უფრო მეტად იყვნენ მოტივირებულნი ცხოვრების ჯანსაღი წესის დასამკვიდრებლად და უფრო აქტიურად იყვნენ ჩართულნი ჯანდაცვის სისტემაში, რაც თავისთავად ამცირებს დამოკიდებულებების რისკს. ასევე გასათვალისწინებელია ის ფაქტი, რომ კვლევის მონაწილეებს ძირითადად შედარებით ხანდაზმული მამაკაცები წარმოადგენდნენ, რაც იმას ნიშნავს, რომ მიღებული შედეგების სრულად განზოგადება მთელ პოპულაციაზე არასწორი იქნება.

სწორედ ამ მიზეზების გამო, მეცნიერები მიიჩნევენ, რომ აუცილებელია რანდომიზებული კონტროლირებადი კვლევების ჩატარება. ასეთ კვლევებში პაციენტები შემთხვევითობის პრინციპით იყოფიან ჯგუფებად და მხოლოდ ამის შემდეგ ხდება მკურნალობის რეალური ეფექტის შეფასება.

ფარმაცევტული კომპანია “Novo Nordisk” გეგმავს, შეისწავლოს პრეპარატების გავლენა ალკოჰოლის მოხმარებაზე ღვიძლის დაავადების მქონე პაციენტებში. პარალელურად, კომპანია “Eli Lilly” ატარებს კვლევას ექსპერიმენტულ პრეპარატზე სახელწოდებით brenipatide, რომელიც შესაძლოა ალკოჰოლზე, თამბაქოსა და ოპიოიდებზე დამოკიდებულების სამკურნალოდ გამოიყენონ.

დარჩენილი კითხვები

მიუხედავად პერსპექტიული შედეგებისა, ბევრი კითხვა კვლავ პასუხგაუცემელი რჩება:

• რა ხდება ორგანიზმში, თუ ადამიანი უეცრად შეწყვეტს პრეპარატის მიღებას?

• ხომ არ ეჩვევა თავის ტვინი პრეპარატს დროთა განმავლობაში (ტოლერანტობის განვითარება)?

• ხომ არ ახდენს ეს მედიკამენტები უარყოფით გავლენას სიამოვნების მიღების ან მოტივაციის ბუნებრივ სისტემებზე?

როგორც დოქტორი ალ-ალი აჯამებს: “უნდა ვიყოთ ფრთხილად. ამ წამლების შესახებ ჯერ კიდევ ბევრი რამ არ ვიცით.”

წყარო