საკვებით მოწამვლა, ანუ ინტოქსიკაცია, სერიოზული პრობლემაა. მაგალითად, სექტემბერში აშშ-ში გაყიდვიდან ამოიღეს ქათმის კერძი, რომელიც Listeria-ს ბაქტერიით იყო დაბინძურებული. ამან 19 ადამიანი საავადმყოფოში მოახვედრა და რამდენიმე გარდაიცვალა. ყოველწლიურად მილიონობით ადამიანი ავადდება საკვებში დამალული ბაქტერიების გამო.
თუმცა, მეცნიერები შესაძლოა უჩვეულო გამოსავალს მიაგნეს – ესენია ბაქტერიოფაგები, ანუ “ბაქტერიების მკვლელი” ვირუსები.
ტერმინის განმარტება: ბაქტერიოფაგი (ფაგი) ეს არის ვირუსის ტიპი, რომელიც “ნადირობს” და კლავს მხოლოდ ბაქტერიებს. ის სრულიად უსაფრთხოა ადამიანებისთვის, ცხოველებისა და მცენარეებისთვის. თითოეული ფაგი “სპეციალიზებულია” და მხოლოდ კონკრეტული ტიპის ბაქტერიას ერჩის.
ახალი კვლევის ავტორებმა შექმნეს სპეციალური “პლასტირი” ძალიან პატარა ნემსებით (მიკრონემსებით). ამ პლასტირს ფაგები პირდაპირ საკვებში, მაგალითად, ხორცში შეჰყავს. როდესაც მათ ეს მეთოდი ქათამზე გამოსცადეს, ხორცში არსებული E. coli ბაქტერიების 99.9% განადგურდა. მეცნიერები ამბობენ, რომ ეს კვების მრეწველობისთვის მნიშვნელოვანი ნაბიჯი შეიძლება იყოს.
უმ სტეიკზე დატანილმა ფაგებით სავსე პატარა მიკრონემსების პლასტირმა Escherichia coli-ს ბაქტერიების რაოდენობა თითქმის 99%-ით შეამცირა. ფოტო: აკანშა პრასადი
რატომ გვჭირდება ახალი მეთოდი?
დღეს არსებულ მეთოდებს მინუსები აქვს. მაგალითად, ანტიბიოტიკების გამოყენებამ შეიძლება ბაქტერიები უფრო გააძლიეროს (ანუ რეზისტენტული გახადოს). ქიმიური ხსნარები კი, რომლებითაც საკვებს წამლავენ, “ცუდ” ბაქტერიებთან ერთად ხშირად “კარგ” ბაქტერიებსაც კლავს – იმ ბაქტერიებს, რომლებიც საკვებს გემოს, სუნს და ტექსტურას აძლევს.
ფაგები კი ბუნებრივი გამოსავალია. ისინი მხოლოდ კონკრეტულ “ცუდ” ბაქტერიებს კლავენ.
რატომ არ მუშაობს ბაქტერიების უბრალოდ შესხურება?
აშშ-ში ფაგების გამოყენება ხორცზე სპრეის სახით 2006 წლიდანაა დაშვებული. მაგრამ აქ ჩნდება მთავარი პრობლემა: სპრეი მხოლოდ საკვების ზედაპირს ფარავს.
ფაგებს უჭირთ საკვების სიღრმეში, მაგალითად, ყველის ან ხორცის შიგნით შეღწევა. ამის გამო, სიღრმეში დამალული ბაქტერიები გადარჩებიან და უსაფრთხოდ რჩებიან.
როგორ მუშაობს მიკრონემსების მეთოდი?
სწორედ აქ გამოჩნდა მიკრონემსების იდეა. მკვლევარმა აკანშა პრასადმა იფიქრა: თუ მიკრონემსებს (როგორც აკნეს პლასტირებშია) შეუძლია წამლის კანში შეყვანა, რატომ არ გამოვიყენოთ ისინი ფაგების პირდაპირ საკვებში შესაყვანად?
გუნდმა დაამზადა სხვადასხვა მასალის პატარა ნემსები და გამოსცადა ყველაფერზე – ყველიდან დაწყებული უმი ქათმით დამთავრებული.
ერთ-ერთმა მასალამ საუკეთესო შედეგი აჩვენა. როდესაც ამ ნემსებით ფაგები ხორცში 1 სანტიმეტრის სიღრმეზე შეიყვანეს, მათ ბაქტერიების 99.9%-მდე გაანადგურეს. შედარებისთვის, ჩვეულებრივმა პლასტირმა (ნემსების გარეშე) ბაქტერიების მხოლოდ 75% მოკლა.
რაც მთავარია, მეთოდმა მაშინაც იმუშავა, როცა მკვლევრებმა E. coli-სა და Salmonella-ს ფაგები ერთმანეთში “აურიეს”. ეს მნიშვნელოვანია, რადგან რეალურ სამყაროში ხშირად არ ვიცით, ზუსტად რომელი ბაქტერიაა საკვებში.
რა პრობლემები რჩება?
მიუხედავად იმედისმომცემი შედეგებისა, სხვა ექსპერტები ორ მთავარ პრობლემას ხედავენ:
-
ბაქტერიების მრავალფეროვნება: თითოეული ფაგი კლავს მხოლოდ კონკრეტულ ბაქტერიას. რეალურ საკვებში კი შეიძლება ბაქტერიების უამრავი სხვადასხვა სახეობა იყოს. მათ დასამარცხებლად საჭირო იქნება პლასტირი, რომელიც ფაგების ძალიან დიდი “კოქტეილითაა” დატვირთული.
-
ტემპერატურა: ფაგები ყველაზე კარგად ოთახის ტემპერატურაზე მუშაობენ. მაგრამ ჩვენ საკვებს მაცივარში, დაახლოებით 4°C-ზე ვინახავთ. ექსპერტები წუხან, რომ ასეთ სიცივეში ფაგები უბრალოდ “გაიყინებიან” და აქტიურობას შეწყვეტენ.
კვლევის ავტორები ეთანხმებიან, რომ მეტი მუშაობაა საჭირო. მათი თქმით, პირველმა ტესტებმა აჩვენა, რომ ფაგებმა 4°C-ზე (მაცივარში) ერთი კვირის განმავლობაში იმუშავეს. ახლა შესასწავლია, რა მოხდება უფრო ხანგრძლივი დროით.
ყველაზე დიდი დაბრკოლება
საბოლოო ჯამში, მკვლევრები იმედოვნებენ, რომ ეს პლასტირები საკვების შეფუთვის ჩვეულებრივი ნაწილი გახდება – მაგალითად, ჩაიდება ხორცის ყუთში ან სალათის პარკში.
მაგრამ მანამდე, ალბათ, ყველაზე დიდი დაბრკოლებაა გადასალახი: როგორ დავარწმუნოთ ხალხი, რომ ჭამონ საკვები, რომელიც “ვირუსებითაა” დამუშავებული?
ექსპერტების თქმით, მთავარია საზოგადოების განათლება. “ფაგები უსაფრთხოა და ისედაც ყველგანაა ჩვენს გარშემო”, – ამბობს ერთ-ერთი მეცნიერი.
