აივ-ის (ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი) კვლევამ მედიცინას უამრავი პრეპარატი მისცა, რომლებიც ინფექციას აკონტროლებს და იმუნური სისტემის განადგურებას წლების განმავლობაში აფერხებს. თუმცა, იმ 40 მილიონზე მეტი ადამიანისათვის, რომლებიც მსოფლიოში აივ-ით ცხოვრობენ, რეალური განკურნება კვლავ მიუწვდომელია.
დღემდე ვირუსის სრული ელიმინაცია (ორგანიზმიდან გაქრობა) მხოლოდ 11 ადამიანში დადასტურდა. ეს წარმატება მიღწეული იყო ღეროვანი უჯრედების ტრანსპლანტაციის შედეგად, რომლის ძირითადი მიზანი სხვა დაავადების, კერძოდ სისხლის კიბოს მკურნალობა იყო. გასაგები მიზეზების გამო, ასეთი რადიკალური მიდგომა პრაქტიკაში ფართო გამოყენებისთვის მიუღებელია.
ახლა კი, ლაბორატორიულ და მცირე კლინიკურ კვლევებში მიღებული შედეგები ახალ, ძალიან საინტერესო სტრატეგიას უმაგრებს ზურგს. იდეა მდგომარეობს იმაში, რომ აიძულონ აივ-ით ინფიცირებული უჯრედები, გაანადგურონ საკუთარი თავი მანამ, სანამ ისინი ვირუსის ახალ ასლებს წარმოქმნიან.
როგორც კალიფორნიის უნივერსიტეტის (სან-ფრანცისკო) ინფექციური დაავადებების სპეციალისტი, პიტერ ჰანტი ამბობს: “ეს პრაქტიკულად იდეალური გზაა აივ-ის გამომხატველი უჯრედის გასანადგურებლად.”
თანამედროვე ანტირეტროვირუსული პრეპარატები აივ-ს იმდენად ეფექტიანად თრგუნავს, რომ ჩვეულებრივი სისხლის ტესტები ვირუსს ვეღარ ამოიცნობს. თუმცა, პრობლემა ისაა, რომ აივ იმალება იმუნური სისტემის უჯრედებში, განსაკუთრებით:
-
T-ლიმფოციტებში
-
მაკროფაგებში
ვირუსის გენეტიკური მასალა პირდაპირ ადამიანის ქრომოსომებში ინტეგრირდება. როდესაც პაციენტი მკურნალობას წყვეტს, ეს ლატენტური (მიძინებული) ვირუსები კვლავ აქტიურდება, სწრაფად მრავლდება და სისხლში მილიონობით ახალი ვირუსული ნაწილაკი ჩნდება.
ინფიცირებული უჯრედების ნაწილი ვირუსის გამოყოფისას კვდება, ნაწილი კი იმუნური სისტემის მიერ ნადგურდება, მაგრამ ზოგიერთი მათგანი ყოველთვის ახერხებს გადარჩენას. სწორედ ეს ქმნის ე.წ. “ვირუსულ რეზერვუარს”, რომელიც საბოლოო განკურნებას შეუძლებელს ხდის.
ახალი სტრატეგია ეფუძნება იმუნური სისტემის ერთ-ერთ შიდა სენსორს, რომელიც მიკრობების აღმოჩენას ემსახურება. ეს სენსორია CARD8.
CARD8 ამოიცნობს ვირუსულ ფერმენტს – პროტეაზას, რომელიც აუცილებელია ახალი ვირუსული ნაწილაკების ასაწყობად. როდესაც CARD8 ამ ფერმენტს აღმოაჩენს, ის ააქტიურებს უჯრედის თვითგანადგურების პროცესს, რომელსაც პიროპტოზი ეწოდება. პიროპტოზის დროს უჯრედი სრულად ნადგურდება, რითაც ვირუსის გამრავლებაც სამუდამოდ წყდება.
პრობლემა ისაა, რომ აივ-ს CARD8-ის მოტყუება შეუძლია. ვირუსული პროტეაზა წარმოიქმნება ორი იდენტური ნაწილაკის შეერთებით, რაც მაკრატლის ორ პირს ჰგავს. 2021 წელს ჟურნალ Science-ში გამოქვეყნებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ CARD8 მხოლოდ მაშინ რეაგირებს, როდესაც ეს ორი ნაწილი სრულად ერთიანდება. აივ კი გამიზნულად აგვიანებს ამ გაერთიანებას (დიმერიზაციას) მანამ, სანამ ახალი ვირუსული ნაწილაკი უჯრედიდან უსაფრთხოდ არ გამოვა.
ამ პროცესში მკვლევრებმა კიდევ ერთი საინტერესო რამ აღმოაჩინეს. აივ-საწინააღმდეგო ორი ცნობილი პრეპარატი:
-
ეფავირენზი (Efavirenz)
-
რილპივირინი (Rilpivirine)
რომლებიც ჩვეულებრივ სხვა ფერმენტს (რევერსულ ტრანსკრიპტაზას) თრგუნავენ, სინამდვილეში პროტეაზის ნაადრევ შეერთებასაც (დიმერიზაციას) იწვევენ. ეს ნაადრევი გაერთიანება კი CARD8-ს ააქტიურებს და იწყებს პიროპტოზს – ინფიცირებული უჯრედის თვითგანადგურებას.
როგორც კოლუმბიის უნივერსიტეტის ცნობილი ვირუსოლოგი დევიდ ჰო აღნიშნავს: “ეს მართლაც მშვენიერი კვლევაა.”
ვაშინგტონის უნივერსიტეტის მკვლევრებმა შეისწავლეს აივ-ით ინფიცირებული 7 პაციენტი, რომლებიც უკვე იღებდნენ სტანდარტულ ანტირეტროვირუსულ მკურნალობას. მათ თერაპიას დამატებით ეფავირენზი დაუმატეს. 4 თვის შემდეგ აღმოჩნდა, რომ 6 მონაწილეში ლატენტურად ინფიცირებული უჯრედების რაოდენობა 20–50%-ით შემცირდა. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ჯერ კიდევ არ არის საკმარისი სრული განკურნებისთვის, მიღებული შედეგი ამ ახალი სამედიცინო პრინციპის მუშაობის უმნიშვნელოვანესი მტკიცებულებაა.
ფარმაცევტული კომპანიები უკვე მუშაობენ უფრო ძლიერი პრეპარატების შექმნაზე. მედიკამენტების ეს ახალი ჯგუფი ცნობილია, როგორც TACK (Targeted Activator of Cell Kill – უჯრედის სიკვდილის მიზანმიმართული აქტივატორი). 2023 წელს კომპანია Merck-მა გამოაცხადა ისეთი მოლეკულის შექმნა, რომელიც პროტეაზას ეფავირენზზე ათჯერ უფრო ძლიერად ააქტიურებს.
დევიდ ჰოს გუნდი კიდევ ერთ ინოვაციურ სტრატეგიას ტესტავს. ის აერთიანებს:
-
ლატენტობის გამააქტიურებელ აგენტებს (LRA – რომლებიც აიძულებენ ვირუსს, გამოვიდეს დამალვიდან).
-
TACK პრეპარატებს.
ამ კომბინაციაში LRA გამოაჩენს ვირუსს, რის შემდეგაც TACK მყისიერად ააქტიურებს CARD8 სენსორს და ინფიცირებული უჯრედი თვითგანადგურდება. ლაბორატორიულ ექსპერიმენტებში ამ კომბინაციამ ვირუსული რნმ (RNA) მკვეთრად შეამცირა.
ჰოს თქმით, ორგანიზმიდან ვირუსული რეზერვუარის სრულად გაქრობა შეიძლება საჭირო სულაც არ იყოს. თუ მისი ზომა 1000-ჯერ შემცირდება, შესაძლოა ადამიანის იმუნურმა სისტემამ დარჩენილი ვირუსის დამოუკიდებლად კონტროლი შეძლოს. ამ მდგომარეობას მედიცინაში “ფუნქციური განკურნება” ეწოდება.
ეფექტიანი მკურნალობის მიუხედავად, აივ-დადებით ბევრ პაციენტს რჩება ქრონიკული ანთება, რაც ზრდის გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, კიბოსა და ორგანოთა უკმარისობის რისკს. პიტერ ჰანტის აზრით, TACK პრეპარატები შესაძლოა ამ ანთების შემცირებაშიც დაგვეხმაროს. როგორც ის ამბობს: “ამ მოლეკულებს შეიძლება ძალიან მნიშვნელოვანი როლი ჰქონდეს.”
