როგორ იქცა აივ-ი რუსეთისთვის მეორე, “ჩუმ” ფრონტად
2022 წელს უკრაინაში სრულმასშტაბიანი შეჭრის დაწყებიდან პირველივე წელიწადში, რუს სამხედროებს შორის აივ-ინფექციის გამოვლენამ 40-ჯერ იმატა. ეს შოკისმომგვრელი სტატისტიკა ერთ-ერთია იმ მრავალი კრიტიკული დეტალიდან, რომელიც კარნეგის საერთაშორისო მშვიდობის ფონდის გამოცემა Carnegie Politika-ს გახმაურებულ სტატიაშია მოყვანილი. ანდრეი შაშკოვის ავტორობით გამოქვეყნებული მასალის სათაური პროვოკაციულად ჟღერს: “ასოები “სსო”-ზე საშიში. როგორ ეწევა აივ-ეპიდემიის სამხედრო აფეთქება ომს მსხვერპლის რაოდენობით”.
(სსო – სპეციალური სამხედრო ოპერაცია, რუსული პროპაგანდისტული ტერმინი უკრაინაში შეჭრის აღსანიშნავად)
სათაური “ასოები „სსო“-ზე საშიში” არის სიტყვების თამაში, სადაც “ასოები” ერთდროულად მიუთითებს ორ სამ-ასოიან აბრევიატურაზე: აივ (აივ-ინფექცია) და სსო (სპეციალური სამხედრო ოპერაცია). მთავარი აზრი ისაა, რომ აივ-ის ეპიდემიის საფრთხე, რომელიც ამ სამ ასოშია მოქცეული, შესაძლოა, უფრო დამანგრეველი აღმოჩნდეს, ვიდრე თავად ომი.
სტატიის მთავარი თეზისი მარტივი და ამავდროულად შემზარავია: რუსეთში აივ-ეპიდემიის კატასტროფული გამწვავება არა უბრალოდ ომის ფონზე მიმდინარეობს, არამედ უშუალოდ ომითა და კრემლის პოლიტიკური გადაწყვეტილებებითაა გამოწვეული. ავტორი ამტკიცებს, რომ დემოგრაფიული და ეკონომიკური ზიანი, რომელსაც რუსეთი ამ “ჩუმი” ეპიდემიით იღებს, შესაძლოა, საბოლოოდ უკრაინაში შეჭრით მიყენებულ ზარალსაც კი გადააჭარბოს.
შაშკოვის ანალიზი დეტალურად განიხილავს რამდენიმე კრიტიკულ ასპექტს, რომლებიც ამ კატასტროფას განაპირობებს. მათ შორისაა ჯანდაცვის სისტემის ფაქტობრივი კოლაფსი, როდესაც საომარ პრიორიტეტებზე გადაწყობილი ბიუჯეტის გამო სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვან ანტირეტროვირუსულ თერაპიაზე ხელმისაწვდომობა მკვეთრად შემცირდა. ამას ემატება ინფექციის პირდაპირი გავრცელება ფრონტის ხაზზე, სარისკო ქცევისა და საველე ჰოსპიტლებში ანტისანიტარიის გამო. პარალელურად, კრემლის პოლიტიკამ მიზანში ამოიღო სამოქალაქო სექტორი: აივ-თან მებრძოლი ორგანიზაციები “არასასურველად” გამოცხადდნენ, ხოლო ლგბტქ+ თემის დევნამ სტიგმა გააათმაგა. ამ სასოწარკვეთილების ფონზე კი ვლინდება ისეთი უკიდურესი ზომები, როგორიცაა მობილიზაციისგან თავის არიდების მიზნით აივ-ით განზრახ დაინფიცირება. და ბოლოს, სტატია ხაზს უსვამს რუსეთის სრულ აცდენას გლობალურ ტრენდთან — მაშინ, როცა მსოფლიო ეპიდემიას ამარცხებს, რუსეთი ერთადერთი რეგიონია, სადაც ვითარება უარესდება.
ეს სტატია მიზნად ისახავს, დეტალურად გაანალიზოს Carnegie Politika-ს პუბლიკაციაში წამოჭრილი თითოეული ეს საკითხი და დაგანახოთ, თუ როგორ იქცა აივ-ის ეპიდემია რუსეთისთვის მეორე, “ჩუმ” ფრონტად, რომლის შედეგებიც შესაძლოა, უკრაინაში შეჭრის ზარალზე არანაკლებ დამანგრეველი აღმოჩნდეს.
ნაწილი I: ეპიდემიის ისტორია და გაშვებული შანსი
სტატიის დასაწყისში ანდრეი შაშკოვი მკითხველს სთავაზობს მოკლე ისტორიულ ექსკურსს, ანუ “ანამნეზს”, რათა გვიჩვენოს, რომ რუსეთში აივ-თან დაკავშირებული პრობლემები ომამდე დიდი ხნით ადრე დაიწყო. ავტორი აღწერს, თუ როგორ განვითარდა ეპიდემია საბჭოთა პერიოდიდან დღემდე და ხაზს უსვამს ერთ კრიტიკულ მომენტს: რუსეთს ჰქონდა შანსი, ვითარება კონტროლქვეშ აეყვანა, მაგრამ პოლიტიკური და იდეოლოგიური მიზეზების გამო ეს შანსი გაუშვა.
Carnegie Politika-ს სტატიაში ვკითხულობთ:
“ანამნეზი” – ითვლება, რომ სსრკ-ში აივ-ის ნულოვანი პაციენტი ტანზანიაში საბჭოთა საელჩოს თანამშრომელი იყო, რომელიც ადგილობრივ მცხოვრებთან სექსუალური კავშირის დროს დაინფიცირდა და 1986 წელს მოსკოვში გაურკვეველი სისუსტით დაბრუნდა. მთელი 1990-იანი და 2000-იანი წლების დასაწყისში ვირუსი მაღალი რისკის ჯგუფებში (თავდაპირველად — ინექციური ნარკოტიკების მომხმარებლებში, შემდეგ — მამაკაცებში, რომლებსაც სექსი აქვთ მამაკაცებთან) მიძინებული იყო და თანდათან უფრო ფართოდ ვრცელდებოდა.
რაოდენობა ხარისხში 2000-იანი წლების მეორე ნახევარში გადავიდა. ინფიცირებულთა რიცხვი უფრო სწრაფად იზრდებოდა, ხოლო ჰომოსექსუალები და ნარკოტიკების მომხმარებლები საერთო სურათში სულ უფრო ნაკლებად შესამჩნევნი ხდებოდნენ. 2010-იანი წლების ბოლოსთვის რუსეთში აივ-ი უკვე აღარ იყო ახალგაზრდების დაავადება: აივ-ინფიცირებულთა რიცხვი მილიონს გადასცდა, ხოლო მათი წილი მოსახლეობის 1%-იან ნიშნულს მიუახლოვდა, რაც შრომისუნარიანი ასაკის ადამიანების დაახლოებით 1,5–2%-ს შეადგენს. და ეს იმ ადამიანების გათვალისწინების გარეშე, რომლებსაც უბრალოდ გამოკვლევა არ ჩაუტარებიათ.
მიუხედავად ამისა, ასეთ მძიმე ეტაპზეც კი ეპიდემიის კონტროლქვეშ აყვანა ჯერ კიდევ შესაძლებელი იყო. მსოფლიოში აივ-თან ბრძოლის უზარმაზარი გამოცდილებაა დაგროვილი და პოლიტიკური ნების არსებობის შემთხვევაში, საკმარისი იყო ჯანდაცვის სამინისტროს ბიუჯეტის შესაბამისი მუხლის ხარჯების გაზრდა და პროფილაქტიკის გამოცდილი მეთოდების დანერგვა “დომოსტროისა” და “სკრეპების” ფსევდოისტორიული რეკონსტრუქტორობის ნაცვლად. თუმცა, უკრაინაში შეჭრის დაწყებისთანავე, სიტუაცია საპირისპირო მიმართულებით წავიდა.
ანალიზი და კონტექსტი
ეს ნაწილი ორ მთავარ იდეას გადმოსცემს:
ეპიდემიის ევოლუცია: აივ-ინფექცია რუსეთში აღარ არის კონკრეტული “რისკ-ჯგუფების” (ნარკოტიკების მომხმარებლები, ლგბტქ+ თემი) პრობლემა. ის გენერალიზებულ, ანუ საზოგადოების ყველა ფენაში გავრცელებულ ეპიდემიად იქცა. მილიონზე მეტი დადასტურებული შემთხვევა (და ბევრად მეტი რეალური) ნიშნავს, რომ ვირუსი უკვე დიდი ხანია, რაც “გამოვიდა” ამ ჯგუფებიდან და ჰეტეროსექსუალური სქესობრივი კავშირის გზით აქტიურად ვრცელდება.
გაშვებული შანსი: ავტორი ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ 2010-იანი წლების ბოლოს, მიუხედავად მძიმე ვითარებისა, ეპიდემიის შეჩერება შესაძლებელი იყო. მსოფლიოში უკვე არსებობდა დადასტურებული და ეფექტური მეთოდები (მაგალითად, სექსუალური განათლება, ჩანაცვლებითი თერაპია, ტესტირების საყოველთაო ხელმისაწვდომობა), მაგრამ რუსეთის ხელისუფლებამ ამ მეთოდების ნაცვლად აირჩია იდეოლოგიური გზა, რომელიც სტატიაში მოხსენიებულია, როგორც “დომოსტროისა” და “სკრეპების” ფსევდოისტორიული რეკონსტრუქტორობა”.
რას ნიშნავს “დომოსტროი” და “სკრეპები”?
ეს ორი ტერმინი თანამედროვე რუსული პოლიტიკური და კულტურული ლექსიკონის მნიშვნელოვანი ნაწილია და მათი გაგების გარეშე რთულია იმ იდეოლოგიური ჩიხის აღქმა, რომელზეც ავტორი საუბრობს.
- “Домострой” (დომოსტროი): ეს არის XVI საუკუნის რუსული ლიტერატურული ძეგლი, რომელიც წარმოადგენს წესებისა და დარიგებების კრებულს საყოფაცხოვრებო, რელიგიური და ოჯახური საკითხების შესახებ. ის ასახავს მკაცრად პატრიარქალურ საზოგადოებრივ წყობას, სადაც ქალს მორჩილი და დაქვემდებარებული როლი აქვს, ხოლო ოჯახის უფროსი კაცია. თანამედროვე რუსეთში “დომოსტროი” იქცა არქაული, ულტრა-კონსერვატიული და რეპრესიული სოციალური ნორმების სიმბოლოდ. როდესაც ავტორი მას ახსენებს, ის გულისხმობს კრემლის მცდელობას, საზოგადოებას თავს მოახვიოს მოძველებული, ფსევდო-ტრადიციული ღირებულებები, რომლებიც ეწინააღმდეგება თანამედროვე მეცნიერულ მიდგომებს, მათ შორის სექსუალური განათლებისა და გენდერული თანასწორობის იდეებს.
- “Скрепы” (სკრეპები): სიტყვასიტყვით ნიშნავს “სამაგრებს”, “კავშირებს”. ეს ტერმინი ვლადიმერ პუტინმა 2012 წელს გახადა პოპულარული და ის აღნიშნავს ე.წ. “სულიერ-ზნეობრივ სამაგრებს”, რომლებიც, მისი თქმით, რუსულ საზოგადოებას აერთიანებს. ამ “სკრეპებში” მოიაზრება პატრიოტიზმი, მართლმადიდებლობა, ძლიერი სახელმწიფო და ტრადიციული ოჯახი. კრიტიკოსებისთვის “სკრეპები” არის ბუნდოვანი და მანიპულაციური იდეოლოგიური კონსტრუქცია, რომელსაც კრემლი იყენებს დასავლური ლიბერალური ღირებულებების საპირწონედ, საზოგადოებაზე კონტროლის გასაძლიერებლად და ნებისმიერი პროგრესული იდეის (მაგალითად, ადამიანის უფლებების, ლგბტქ+ თემის უფლებების დაცვა/გალიერების) დისკრედიტაციისთვის.
შესაბამისად, როდესაც სტატიის ავტორი ამბობს, რომ რუსეთმა მეცნიერულ მეთოდებს “დომოსტროი და სკრეპები” ამჯობინა, ის გულისხმობს, რომ სახელმწიფომ შეგნებულად თქვა უარი ჯანდაცვის ეფექტურ პოლიტიკაზე პოპულისტური, ულტრა-კონსერვატიული და ფსევდო-პატრიოტული იდეოლოგიის სასარგებლოდ. სწორედ ამან შექმნა ნოყიერი ნიადაგი ეპიდემიის შემდგომი, უკვე საომარი აფეთქებისთვის.
ნაწილი II: ომი, როგორც ეპიდემიის კატალიზატორი: როგორ განადგურდა აივ-თან ბრძოლის მექანიზმები
Carnegie Politika-ს სტატიის ამ ნაწილში ანდრეი შაშკოვი აღარ საუბრობს ზოგად ისტორიულ კონტექსტზე და პირდაპირ აანალიზებს, თუ რა კონკრეტული და მრავალმხრივი ზიანი მიაყენა ომმა რუსეთში აივ-თან ბრძოლის ისედაც მყიფე სისტემას. ის გვიჩვენებს, რომ პრობლემა ბევრად უფრო ღრმაა, ვიდრე უბრალოდ ფრონტის ხაზზე ინფექციის გავრცელება.
სტატიაში ვკითხულობთ:
“აივ-ი “სსო”-ზე”
დიდმა ომმა აივ-ის ეპიდემიაზე ერთდროულად რამდენიმე მიმართულებით იქონია მკვეთრად უარყოფითი გავლენა. უპირველეს ყოვლისა, ჯანდაცვის სისტემაში პრიორიტეტები შეიცვალა, ხოლო ბევრ პოტენციურ პაციენტს რეგულარული დისპანსერიზაციისთვის სულაც აღარ ეცალა, რამაც გამოვლენის პრობლემა კიდევ უფრო გაამწვავა.
თანამედროვე ანტირეტროვირუსული თერაპია (არვთ), რომელიც ყოველ ახალ აივ-დადებით პაციენტს უვადოდ ენიშნება, იაფი სიამოვნება არ არის. ომამდეც კი მისი დაფინანსება მხოლოდ რამდენიმე მდიდარ რეგიონს შეეძლო: დედაქალაქებს, თათრეთს, ნავთობისა და გაზის მომპოვებელ ჩრდილოეთს. ჯერ კიდევ 2010-იან წლებში, პაციენტების მზარდი რაოდენობისთვის აბების შეუფერხებლად შესაძენად, რუსეთის ჯანდაცვის სამინისტრო ცდილობდა დასავლური პრეპარატებიდან უფრო იაფ, ადგილობრივ ჯენერიკებზე გადასვლას.
თუმცა, საომარი დროის პრიორიტეტებმა ამ მყიფე წონასწორობას ბოლო მოუღო: რუსეთში პაციენტთა ორგანიზაციებმა სულ უფრო ხშირად დაიწყეს შეფერხებების შესახებ შეტყობინებები, ხოლო თერაპიის მიმღებთა წილი ყველა აივ-ინფიცირებულს შორის მრავალი წლის განმავლობაში პირველად კვლავ 50%-ზე დაბლა დაეცა.
პრობლემები დაამატა სამოქალაქო საზოგადოების წინააღმდეგ რეპრესიების სამხედრო ტალღამაც. მან საბოლოოდ გაანადგურა რუსეთში აივ-ით დაავადებულ ადამიანთა დახმარების ისედაც სუსტი სისტემა. ელტონ ჯონის ფონდი, აივ-სერვისების არასამთავრობო ორგანიზაციების მსოფლიოში უმსხვილესი სპონსორი, არასასურველ ორგანიზაციად გამოაცხადეს, რამაც რუსული ორგანიზაციები აიძულა, მასთან თანამშრომლობაზე უარი ეთქვათ. ხოლო ლგბტ-ს “ექსტრემისტულ მოძრაობად” გამოცხადებამ დამატებით გააძლიერა ჯვარედინი სტიგმა როგორც გეი-საზოგადოების, ისე აივ-ის თემის გარშემო.
თუმცა, ყველაზე ძლიერი ნეგატიური ეფექტი თავად ომმა იქონია. ეპიდემიოლოგები ადასტურებენ, რომ ფრონტზე აივ-ის გავრცელების რისკები იზრდება, მაგალითად, საველე ჰოსპიტლებში ერთი და იმავე შპრიცის მრავალჯერადი გამოყენებისას. “და ეს ფანტასტიკის სფეროდან არ არის. შპრიცებს აქვთ თვისება, რომ ძალიან სწრაფად მთავრდება, განსაკუთრებით ომში”, – განმარტა მედიკოსმა.
დიახ, ერთი და იმავე შპრიცების გამოყენების ან სისხლის გადასხმის დროსაც კი, ადამიანი, რომელიც ყოველდღიურად ერთსა და იმავე დროს იღებს არვთ-თერაპიას, ინფექციის წყარო აღარ არის. მაგრამ სანგრებში, მუდმივი ცეცხლის ქვეშ, აბების შეუფერხებელი მიწოდება და მიღება მეტად პრობლემურია.
არარეგულარული მიღება კი თერაპიის სრულ არარსებობაზე უარესია – ასეთ პაციენტებში ვირუსმა შესაძლოა მუტაცია განიცადოს და პრეპარატების მიმართ რეზისტენტული გახდეს. შემდეგ კი ასეთი ინფიცირებულები ადამიანებს დააინფიცირებენ ვირუსით, რომელიც თავიდანვე აღარ ექვემდებარება ამა თუ იმ ჯგუფის პრეპარატებს.
პრობლემა ოფიციალურად აღიარეს თავდაცვის სამინისტროს ექიმებმაც: თუ 2022 წლის პირველ კვარტალში არმიაში აივ-ის გამოვლენილ ახალ შემთხვევებს ერთეულად მივიჩნევთ, შემოდგომისთვის ის ხუთჯერ გაიზარდა. 2022 წლის ბოლოსთვის – 13-ჯერ. ხოლო 2023 წლის დასაწყისში ზრდის პიკი დაფიქსირდა – 40-ჯერ მეტი. შემდეგ სიტუაცია შედარებით დასტაბილურდა: 2023 წლის ბოლოსთვის სამხედრო მოსამსახურეებში აივ-ს დაახლოებით 20-ჯერ უფრო ხშირად აღმოაჩენდნენ, ვიდრე ომის დაწყებამდე.
ასეთი მაღალი ტემპები იმით აიხსნება, რომ ომში აივ-ი არა მხოლოდ წმინდა “ფრონტული” გზებით გადაეცემა, როგორიცაა ჭრილობები და მათი მკურნალობა. არ გამქრალა გადაცემის ორი “ტრადიციული” არხიც: დაუცველი სქესობრივი კონტაქტები (მაგალითად, სექს-მუშაკებთან) და ინექციური ნარკოტიკების მოხმარება საერთო ნემსით. ორივე ეს მოვლენა მებრძოლ არმიაში – ხელოვნურად შექმნილ მამაკაცთა თავყრილობაში, რომლებიც ყოველ დღეს უკანასკნელივით ცხოვრობენ და შემთხვევით დიდ ფულს იღებენ – ყვავის, თუ ვიმსჯელებთ იმ კვლევებით, რომლებსაც დამოუკიდებელი ჟურნალისტები ატარებდნენ.
რუსეთის არმიაში აივ-დაავადების აფეთქება ხდება იმ ვითარებაში, როდესაც ეს დაავადება კვლავ ითვლება ფორმალურ საფუძვლად იმისა, რომ ადამიანი სამსახურისთვის უვარგისად ცნონ, თუნდაც საყოველთაო მობილიზაციის შემთხვევაში. გაწვევის ეტაპზე ეს წესი ძირითადად სრულდება – არსებობს ცნობები აივ-ით და ვირუსული ჰეპატიტებით რეალური დაინფიცირების გაყიდვის შესახებაც კი, რათა მობილიზებულებმა ფრონტზე გაგზავნას თავი აარიდონ.
თუმცა, ფრონტზე მოხვედრის შემდეგ წესები ბევრად უარესად მუშაობს. დამოუკიდებელი მედია და სოციალური ქსელების გვერდები სავსეა ისტორიებით იმის შესახებ, თუ როგორ ამბობს ადგილობრივი მეთაურობა უარს დეფიციტური ჯარისკაცების ფრონტიდან გაშვებაზე, რა მდგომარეობაშიც არ უნდა იყვნენ ისინი.
ყველაზე საშინელი ის არის, რომ არც ერთი ეპიდემიოლოგი არ იტყვის დაზუსტებით, რომ აივ-ის ახალი შემთხვევების ფეთქებადი ზრდა მხოლოდ სამხედროებს შორის ხდება და სპეციფიკურად არმიის რისკებითაა განპირობებული. დინამიკა დანარჩენ მოსახლეობაშიც შეიძლება მეტად საგანგაშო იყოს – უბრალოდ, სამხედრო მოსამსახურეები, ორსულებთან, მიგრანტებთან და ზოგიერთი პროფესიის წარმომადგენლებთან ერთად, როგორიცაა პილოტები და მზარეულები, ექვემდებარებიან სავალდებულო ტესტირებას აივ-ზე.
როგორც გამოცემა “Если быть точным” (“თუ ზუსტი ვიქნებით”) ირკვევა, 2022 წლის შემდეგ რუსეთის 14 რეგიონში ორსულ ქალებში აივ-დადებითთა წილმა 1%-ს გადააჭარბა – ეს, ჯანმოს სტანდარტებით, გენერალიზებული ეპიდემიისკენ გადასვლის კიდევ ერთი სიმპტომია, როდესაც ამა თუ იმ ქვეყანაში რაიმე განსაკუთრებულ “რისკ-ჯგუფებზე” საუბარს აზრი აღარ აქვს.
მთლიანობაში, ჯანმოს ანგარიშის მიხედვით, რუსეთი 2022 წლიდან მსოფლიოს ტოპ-5 ქვეყანაში შევიდა იმ წილის მიხედვით, რომელიც მასზე მოდის მსოფლიოში გამოვლენილი აივ-ის ყველა ახალი შემთხვევიდან – მასზე მოდის 1,5 მილიონი ახალი ინფიცირებიდან 3,9%. ეს მაჩვენებელი უფრო მაღალია მხოლოდ სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში (14%), მოზამბიკში (6,5%), ნიგერიასა (4,9%) და ინდოეთში (4,2%), თუმცა ბოლო ორ შემთხვევაში უპირატესობა კომპენსირდება რუსეთზე ბევრად მრავალრიცხოვანი მოსახლეობით.
და ჯერჯერობით არანაირი ნიშანი არ არის იმისა, რომ ეს დინამიკა იცვლება. რუსეთის ჯანდაცვის სამინისტრომ პროგნოზირებად უწოდა ზემოხსენებულ ანგარიშს “მორიგი პროპაგანდისტული პროვოკაცია”.
ანალიზი: ომის მრავალმხრივი დარტყმა
სტატიაში აღწერილი კატასტროფის სრული მასშტაბის გასაგებად, პირველ რიგში, მნიშვნელოვანია, მარტივად ავხსნათ, როგორ მუშაობს აივ-ის მკურნალობა. ანტირეტროვირუსული თერაპია (არვთ) არ არის განკურნება, არამედ მედიკამენტების ერთობლიობა, რომელიც ადამიანმა მთელი სიცოცხლის განმავლობაში, ყოველდღიურად უნდა მიიღოს. მისი მოქმედების პრინციპი ასეთია: მედიკამენტი ბლოკავს ვირუსის გამრავლებას სისხლში. როცა ვირუსი ვერ მრავლდება, ის ზიანს ვეღარ აყენებს ორგანიზმს. წარმატებული თერაპიისას ვირუსის რაოდენობა სისხლში იმდენად მცირდება, რომ ხდება “განუსაზღვრელი”. ეს ნიშნავს, რომ ადამიანი ჯანმრთელობას ინარჩუნებს და, რაც ეპიდემიის კონტროლისთვის კრიტიკულია, სხვას სქესობრივი გზით ვეღარ დააინფიცირებს (პრინციპი U=U: Undetectable=Untransmittable). თუმცა, როგორც კი ადამიანი მედიკამენტის მიღებას შეწყვეტს, ვირუსს “ბლოკი ეხსნება” და ისევ იწყებს გამრავლებას ორგანიზმში. სწორედ ამიტომ, რუსეთში შექმნილი ვითარება – მედიკამენტების დეფიციტი, პაციენტების 50%-ზე ნაკლები დაფარვა და ფრონტზე მკურნალობის შეწყვეტა – კატასტროფულია. ამ დროს პაციენტების ჯანმრთელობა უარესდება, ისინი კვლავ გადამდები ხდებიან და, რაც ყველაზე საშიშია, არარეგულარული მიღების გამო ვირუსი მუტაციას განიცდის და წარმოიქმნება წამალგამძლე შტამები, რომელთა მკურნალობა ბევრად რთული და ძვირია.
ამ სამედიცინო კრიზისს ემატება პოლიტიკური რეპრესიები, რომლებმაც, ავტორის თქმით, საბოლოოდ გაანადგურა აივ-დახმარების სისტემა. “უცხოეთის აგენტებისა” და “არასასურველი ორგანიზაციების” შესახებ კანონების გამოყენებით, კრემლმა მიზანმიმართულად გაანადგურა დამოუკიდებელი სამოქალაქო სექტორი. სწორედ ეს ორგანიზაციები უზრუნველყოფდნენ იმ სასიცოცხლო სერვისებს, რომლებსაც სახელმწიფო თავს არიდებდა: ანონიმურ ტესტირებას, ფსიქოლოგიურ დახმარებასა და ზიანის შემცირების პროგრამებს. მათი განადგურებით ეს სერვისები უბრალოდ გაქრა. ამას დაემატა ლგბტქ+ თემის “ექსტრემისტულ მოძრაობად” გამოცხადება, რამაც აივ-ის გარშემო არსებული სტიგმა კიდევ უფრო გააძლიერა. შედეგად, ადამიანებს კიდევ უფრო მეტად ეშინიათ ტესტირებისა და მკურნალობის დაწყების, რათა თავად არ აღმოჩნდნენ რეპრესიული სახელმწიფოს სამიზნეში.
ყურადღების მიღმა არ დაგვრჩეს ამ ნაწილის კიდევ ერთი პასაჟი, რომელიც, შესაძლოა, ყველაზე უკეთ აღწერს იმ სასოწარკვეთის სიღრმეს, რომელშიც რუსეთის საზოგადოების ნაწილი უკრაინაში სრულმასშტაბიანი შეჭრის შემდეგ აღმოჩნდა. ავტორი ეხება ფენომენს, რომელიც ლოგიკისა და ადამიანური ბუნების საწინააღმდეგოდ მოქმედებს, თუმცა ომის რეალობაში საზარელ “გამოსავლად” იქცა.
სტატიაში ვკითხულობთ:
რუსეთის არმიაში აივ-დაავადების აფეთქება ხდება იმ ვითარებაში, როდესაც ეს დაავადება კვლავ ითვლება ფორმალურ საფუძვლად იმისა, რომ ადამიანი სამსახურისთვის უვარგისად ცნონ, თუნდაც საყოველთაო მობილიზაციის შემთხვევაში. გაწვევის ეტაპზე ეს წესი ძირითადად სრულდება — არსებობს ცნობები აივ-ით და ვირუსული ჰეპატიტებით რეალური დაინფიცირების გაყიდვის შესახებაც კი, რათა მობილიზებულებმა ფრონტზე გაგზავნას თავი აარიდონ.
ეს მოკლე აბზაცი აღწერს ვითარებას, რომელიც შეიძლება სასოწარკვეთის უმაღლეს მწვერვალად ჩაითვალოს. ის სცდება სტატისტიკასა და სამედიცინო ანალიზს და პირდაპირ მიუთითებს საზოგადოების მორალურ კოლაფსზე.
რუსეთის კანონმდებლობით, აივ-ინფექციის ან ქრონიკული ჰეპატიტის დიაგნოზი ადამიანს სამხედრო სამსახურისგან, მათ შორის მობილიზაციისგან, ავტომატურად ათავისუფლებს. ფრონტზე გაგზავნა, სადაც სიკვდილის ან მძიმე დასახიჩრების ალბათობა უკიდურესად მაღალია, ბევრი ადამიანისთვის გარანტირებულ განადგურებას ნიშნავს. ამ რეალობის წინაშე, ქრონიკული, მაგრამ თანამედროვე მედიცინის პირობებში მართვადი დაავადება, როგორიც აივ-ია, ზოგიერთისთვის “ნაკლებ ბოროტებად” და გადარჩენის შანსად აღიქმება.
როგორც არაერთი დამოუკიდებელი ჟურნალისტური გამოძიება ადასტურებს, მობილიზაციის დაწყებისთანავე Darknet-სა და დახურულ Telegram-არხებში გაჩნდა “მომსახურების” ბაზარი. ადამიანები, რომლებსაც აივ-ი ან C ჰეპატიტი ჰქონდათ, გარკვეული თანხის სანაცვლოდ სთავაზობდნენ სხვების დაინფიცირებას, როგორც წესი, ინფიცირებული სისხლის გამოყენებით. ეს არის არა უბრალოდ კანონის გვერდის ავლა, არამედ საკუთარი სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის სამუდამო რისკის ქვეშ დაყენება სახელმწიფოსგან თავის დასაღწევად.
ამ ფენომენის ყველაზე ტრაგიკული ასპექტი ისაა, რომ ადამიანები ცდილობენ, თავი აარიდონ სახელმწიფოს, რომელიც მათ სასიკვდილოდ იმეტებს, და ამისთვის ირჩევენ დაავადებას, რომლის ეფექტურად მართვა და მკურნალობა იმავე სახელმწიფომ გახადა თითქმის შეუძლებელი. როგორც წინა ნაწილში ვნახეთ, კრემლის პოლიტიკამ გაანადგურა აივ-თან ბრძოლის ინფრასტრუქტურა, შეამცირა მედიკამენტების დაფინანსება და გააძლიერა სტიგმა. შესაბამისად, მობილიზაციას დაქვემდებარებული პირი დგას არჩევანის წინაშე: დაიღუპოს ფრონტზე, ან შეიძინოს დაავადება, რომელთან ერთად ცხოვრებაც მისმა სახელმწიფომ მაქსიმალურად გაართულა.
საბოლოო ჯამში, განზრახ დაინფიცირების ფაქტები, თუნდაც ერთეული, ყველაზე ნათლად აჩვენებს არა მხოლოდ ომის საშინელებას, არამედ იმას, თუ როგორ დაირღვა სოციალური კონტრაქტი რუსეთში: როდესაც მოქალაქისთვის საკუთარი სახელმწიფო იმდენად დიდ საფრთხედ იქცევა, რომ მისგან თავის დაღწევის გზად განუკურნებელი დაავადებით თვითდასახიჩრება ესახება.
ასევე, Carnegie Politika-ს სტატიის ეს, ერთი შეხედვით, ტექნიკური დეტალი, ყურადღების მიღმა არ უნდა დაგვრჩეს, რადგან ის ეპიდემიის რეალურ, უკვე უმართავ მასშტაბზე მიუთითებს.
“როგორც გამოცემა “Если быть точным” (“თუ ზუსტი ვიქნებით”) ირკვევა, 2022 წლის შემდეგ რუსეთის 14 რეგიონში ორსულ ქალებში აივ-დადებითთა წილმა 1%-ს გადააჭარბა — ეს, ჯანმოს სტანდარტებით, გენერალიზებული ეპიდემიისკენ გადასვლის კიდევ ერთი სიმპტომია, როდესაც ამა თუ იმ ქვეყანაში რაიმე განსაკუთრებულ “რისკ-ჯგუფებზე” საუბარს აზრი აღარ აქვს.”
რატომ ორსული ქალები და რას ნიშავს ეს რიცხვები? სწორედ ორსული ქალები, რომლებიც საზოგადოების ზოგად, არარისკ-ჯგუფის ფენას წარმოადგენენ და რომელთა ტესტირებაც სავალდებულოა, წარმოადგენენ ეპიდემიის მთავარ ინდიკატორს. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციისთვის 1%-იანი ნიშნულის გადალახვა ამ ჯგუფში არის განგაშის სიგნალი, რომელიც მიანიშნებს, რომ ეპიდემია “გენერალიზებული”, ანუ საყოველთაო გახდა, რაც ნიშნავს, რომ ის მხოლოდ მაღალი რისკის ჯგუფებში კი არა, ზოგად პოპულაციაში ვრცელდება. ის ფაქტი, რომ რუსეთის 14 რეგიონმა ამ კრიტიკულ ზღვარს ომის დაწყების შემდეგ მიაღწია, ადასტურებს, რომ კრიზისი ფრონტის ხაზს გასცდა და სამოქალაქო მოსახლეობაშიც შეიჭრა. ეს ნიშნავს, რომ ვირუსი მყარად დამკვიდრდა ზოგად ჰეტეროსექსუალურ მოსახლეობაში და “რისკ-ჯგუფებზე” საუბარს აზრი აღარ აქვს – საფრთხე უკვე ყველას ეხება.
თუმცა, მთავარ საკითხს რომ დავუბრუნდეთ. სტატიაში ვკითხულობთ:
“თუმცა, ყველაზე ძლიერი ნეგატიური ეფექტი თავად ომმა იქონია. ეპიდემიოლოგები ადასტურებენ, რომ ფრონტზე აივ-ის გავრცელების რისკები იზრდება, მაგალითად, საველე ჰოსპიტლებში ერთი და იმავე შპრიცის მრავალჯერადი გამოყენებისას…”
ეს ციტატა აღწერს უკიდურესად სარისკო პრაქტიკას, რომელიც თანამედროვე სამედიცინო სტანდარტების უხეში დარღვევაა. თუმცა, ომის ქაოსურ და რესურს-დეფიციტურ გარემოში ეს, სამწუხაროდ, რეალობად იქცევა. ამის რამდენიმე მთავარი მიზეზი არსებობს:
ლოგისტიკური კოლაფსი და ქრონიკული დეფიციტი
პრობლემა ის კი არ არის, რომ რუსეთს შპრიცების წარმოება არ შეუძლია, არამედ ის, რომ კორუფციითა და ქაოსით მოცული ლოგისტიკის გამო, მარაგი ფრონტის ხაზამდე ვერ აღწევს.
ჯერ კიდევ 2022 წლის აპრილში, გამოცემა The Insider იტყობინებოდა, რომ რუსეთის საველე ჰოსპიტლებსა და მოწინავე რაზმებში “მედიკამენტებისა და სამედიცინო მარაგების კატასტროფული დეფიციტი” იყო. რეპორტაჟის მიხედვით, მედიკოსები იძულებულნი იყვნენ, მოხალისეების დახმარებას დაყრდნობოდნენ ისეთი სასიცოცხლო ნივთების მისაღებად, როგორიცაა “ტურნიკეტები, ბინტები, ჰემოსტატიკური ღრუბლები, ტკივილგამაყუჩებლები და ნაკერების მასალა”. სიტუაცია არც ერთი წლის შემდეგ გამოსწორებულა. 2023 წლის ივნისში The Insider-ის ახალ გამოძიებაში ექიმები კვლავ ადასტურებდნენ, რომ “ისევ მოხალისეების იმედად არიან” და საავადმყოფოებს აკლიათ ელემენტარული საშუალებები, როგორიცაა ქლორჰექსიდინი და წყალბადის ზეჟანგი. ერთ-ერთი ექიმი ჩიოდა, რომ სანქციების გამო გაქრა მაღალი ხარისხის გერმანული “B. Braun”-ის შპრიცები და ახლა უხარისხო ჩინური ან რუსული ანალოგების გამოყენება უწევთ.
დაჭრილების უზარმაზარი რაოდენობა და მედიკოსების ჩვენებები
ინტენსიური ბრძოლების დროს საველე ჰოსპიტლები გადატვირთულია, რაც არსებულ მწირ მარაგს მყისიერად ხარჯავს. რუსი მედესანტის, პაველ ფილატიევის გახმაურებულ მემუარებში, რომელიც Meduza-მ 2022 წლის აგვისტოში გამოაქვეყნა, ავტორი იხსენებს საკუთარი ევაკუაციის მომენტს: “პარამედიკოსმა, რომელმაც ევაკუაციაში გამგზავნა, მთხოვა, სამედიცინო რაზმისთვის გადამეცა, რომ მას არც შპრიცები ჰქონდა და არც ტკივილგამაყუჩებლები”. ეს ერთი ფრაზა ნათლად აჩვენებს ფრონტის ხაზზე არსებულ რეალობას. The Insider-თან ინტერვიუში კი ერთ-ერთი ექთანი აღწერს, რომ ინტენსიური თერაპიის განყოფილებაში “მედიკამენტები უზარმაზარი სისწრაფით იხარჯება… საათში დაახლოებით ორ ამპულას ვიყენებთ”, რაც მარაგების მუდმივ შევსებას მოითხოვს მოხალისეებისგან.
თვითმომარაგება და შემზარავი იმპროვიზაცია
როდესაც სახელმწიფო მომარაგების სისტემა არ მუშაობს, ჯარისკაცები და მათი ოჯახები იძულებულნი ხდებიან, თავად იზრუნონ გადარჩენაზე. 2022 წლის შემოდგომაზე, მობილიზაციის დროს, ფართოდ გავრცელდა ვიდეო, სადაც რუსი ოფიცერი ქალი მობილიზებულებს ასწავლიდა: “ჰკითხეთ თქვენს ცოლებს, შეყვარებულებს ან დედებს… გოგონებო, ჩვეულებრივი ტამპონები… იცით, რისთვის არის? ტყვიის ჭრილობაში პირდაპირ შეარჭობ… ის გაიბერება და ჭრილობას დაახშობს”. ეს შემზარავი რჩევა იმით იყო გამოწვეული, რომ, როგორც თავად ამბობდა, “ტურნიკეტები საკმარისი რაოდენობით არ გვაქვს”. ამას ადასტურებს The Moscow Times-ის სტატიაც, სადაც ერთ-ერთი ჯარისკაცი ყვება, რომ საკუთარი ფულით, 20,000 რუბლად შეაგროვა აფთიაქი, რადგან იცოდა: “თუ თავად არ იზრუნებ, ვერავინ გიშველის. ბრძოლის ველზე სისხლს იოდით ვერ შეაჩერებ”.
ეს კონკრეტული მაგალითები და ციტატები უტყუარად ადასტურებს, რომ რუსეთის არმიაში სამედიცინო მომარაგების სისტემამ განიცადა კოლაფსი. ასეთ პირობებში კი, სისხლით გადამდები დაავადებების, მათ შორის აივ-ისა და ჰეპატიტების, გავრცელება და ერთი შპრიცის რამდენიმე დაჭრილზე გამოყენების პრაქტიკა, სამწუხაროდ, გარდაუვალი ხდება.
ნაწილი III: კონტრასტი: რატომ იმარჯვებს მსოფლიო აივ-თან ბრძოლაში და მარცხდება რუსეთი
Carnegie-ს სტატიის ეს ნაწილი რუსეთში არსებულ კრიზისს გლობალური პროგრესის ფონზე განიხილავს, რათა დაგვანახოს, რამდენად აცდენილია კრემლის პოლიტიკა გლობალურ, მეცნიერებაზე დაფუძნებულ მიდგომებს.
სტატიაში ვკითხულობთ:
მსოფლიო კონტექსტი
რუსეთი აივ-ის ეპიდემიის მორევში ეშვება იმ დროს, როდესაც მსოფლიოში ის დიდი ხანია კლებისკენ მიდის. ჯანმოს მონაცემებით, წელიწადში გამოვლენილი ახალი შემთხვევების რაოდენობამ პიკს ჯერ კიდევ 1990-იანი წლების შუა პერიოდში მიაღწია და მას შემდეგ ორჯერ მეტად შემცირდა პროფილაქტიკისა და არვთ-თერაპიის გავრცელების წყალობით, რომლის სტაბილური მიღება აივ-დადებით ადამიანს საშუალებას აძლევს, იცხოვროს ჩვეულებრივი ცხოვრებით და არ იყოს გადამდები.
სანამ რუსეთში წელიწადში 50–100 ათას ახალ შემთხვევას ავლენენ, დასავლეთ ევროპის ყველაზე წარმატებულ ქვეყნებში მაჩვენებლები იმდენად დაეცა, რომ აივ-ით დაინფიცირება იქ თითქმის ისეთივე ეგზოტიკა გახდა, როგორც ცოფით ან მალარიით დაავადება. აშშ-ში ცოტა ხნის წინ წარმატებით გაიარა კლინიკური კვლევების ბოლო სტადია ვაქცინამ, რომელიც აივ-ის გადაცემისგან 90%-ზე მეტი ალბათობით იცავს ნახევარი წლის განმავლობაში. ხოლო მათ, ვინც უკვე ინფიცირებულია, სთავაზობენ არვთ-თერაპიის მეოთხე თაობაზე გადასვლას: დღეში ერთი აბის ნაცვლად გამოიყენება ინექციები რამდენიმე თვეში ერთხელ.
და სამედიცინო მიღწევების გარეშეც, აივ-ი, როგორც მნიშვნელოვანი სამედიცინო პრობლემა, განწირულია, რომ ბევრ ქვეყანაში უკვე ამჟამინდელ თაობებში გაქრეს. ჯანმომ დიდი ხანია შეიმუშავა სტრატეგია “90-90-90“ ეპიდემიასთან საბრძოლველად ვაქცინებისა და ეფექტური წამლების გარეშე. თუ აივ-ით დაავადებულთა მინიმუმ 90% ეცოდინება თავისი დიაგნოზის შესახებ, მათი 90% სტაბილურად მიიღებს თერაპიას და მიმღებთა 90%-ში ეს თერაპია იმუშავებს, ვირუსის გავრცელება თითქმის მთლიანად შეჩერდება.
სიცოცხლის ხანგრძლივობა აივ-დადებით ადამიანებში, რომლებიც თერაპიას იღებენ, უკვე ახლა არა მხოლოდ არ ჩამოუვარდება, არამედ ოდნავ აღემატება კიდეც აივ-ის არმქონე ადამიანებისას — უფრო ინტენსიური სამედიცინო მეთვალყურეობის წყალობით. ეს ნიშნავს, რომ XXI საუკუნის მეორე ნახევრისთვის, როდესაც ამჟამინდელი აივ-დადებითი ადამიანების უმრავლესობა ბუნებრივი სიკვდილით გარდაიცვლება, ეს დაავადება ფაქტობრივად გაქრება. ის, რომ მსოფლიო ამ მიმართულებით მიდის, სამედიცინო ფაქტია. საჰარის სამხრეთით მდებარე აფრიკაშიც კი 2010-იან წლებში ახალი ინფიცირების შემთხვევები 20%-ზე მეტით, ხოლო სიკვდილიანობა — თითქმის 40%-ით შემცირდა.
ანალიზი და ფაქტების გადამოწმება
Carnegie-ს სტატია სწორად აღწერს მსოფლიოში არსებულ ზოგად ტენდენციებს, თუმცა ერთი მნიშვნელოვანი დეტალი დაზუსტებას საჭიროებს. სტატიაში ნახსენები “ვაქცინა”, სინამდვილეში, ვაქცინა არაა. კონკრეტულად, საუბარია კომპანია Gilead Sciences-ის მედიკამენტზე Yeztugo® (ლენაკაპავირი), რომელმაც 2025 წლის 18 ივნისს აშშ-ის სურსათისა და წამლის ადმინისტრაციის (FDA) მიერ ოფიციალურად დაამტკიცა, როგორც პრე-ექსპოზიციური პროფილაქტიკა (PrEP). ეს არის პირველი და ერთადერთი მედიკამენტი, რომელიც ინექციის სახით წელიწადში მხოლოდ ორჯერ კეთდება და ადამიანს აივ-ინფექციისგან იცავს. კლინიკურმა კვლევებმა (PURPOSE 1 და PURPOSE 2) აჩვენა, რომ პრეპარატის მიმღებ მონაწილეთა 99.9%-ზე მეტი აივ-უარყოფითი დარჩა. ეს რევოლუციური მიღწევაა, რადგან ხსნის მთავარ ბარიერებს, რომლებიც ყოველდღიურ აბებს უკავშირდებოდა, როგორიცაა დამყოლობის პრობლემები და სტიგმა. ეს სიახლე კიდევ უფრო ააშკარავებს იმ ტექნოლოგიურ და სამედიცინო უფსკრულს, რომელშიც რუსეთი თავისი პოლიტიკის გამო აღმოჩნდა.
რაც შეეხება სტატიაში მოყვანილ სხვა მონაცემებს, ისინი შეესაბამება საერთაშორისო ორგანიზაციების (UNAIDS, WHO) მონაცემებს, თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ სტრატეგია “90-90-90” ახლა “95-95-95” მიზნებით განახლდა.
ნაწილი IV – დასკვნა: პოლიტიკური დიაგნოზი და გრძელვადიანი პროგნოზი
Carnegie-ს სტატიის ბოლო ნაწილი, სახელწოდებით “გასაუბრების ეპიკრიზი”, წარმოადგენს ერთგვარ საბოლოო დიაგნოზს, რომელიც აჯამებს რუსეთში აივ-ეპიდემიის კრიზისის მიზეზებს და მის გრძელვადიან შედეგებს. ავტორი ასკვნის, რომ პრობლემა არა სამედიცინო, არამედ წმინდად პოლიტიკურია.
სტატიაში ვკითხულობთ:
გასაუბრების ეპიკრიზი
აივ-თან დაკავშირებული სიტუაცია მსოფლიოს ყველა რეგიონში უმჯობესდება, ჯანმოს კლასიფიკაციით ერთადერთის გარდა: ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპა. მოსახლეობაში აივ-ით დაავადებულთა წილით რუსეთის ფედერაცია პირველ ადგილზეა ევროპაში (1,5%), მეორეზე — უკრაინა (1,1%), მაგრამ მოსახლეობის რაოდენობის გათვალისწინებით, ნათელია, რომ სწორედ რუსეთის წვლილია გადამწყვეტი იმაში, რომ ეპიდემია არ ნებდება.
ამასთან, არ არსებობს არც ერთი ობიექტური ფაქტორი, რის გამოც აივ-ი მთელ მსოფლიოში უნდა უკან იხევდეს, მაგრამ არა რუსეთში. საქმე მხოლოდ პოლიტიკურ ფაქტორებშია.
რუსეთი მსოფლიოს მსხვილ ქვეყნებს შორის უკანასკნელი აგრძელებს ნარკოტიკების მომხმარებლებისთვის ჩანაცვლებითი თერაპიის (ოპიოიდების ინექციების ნაცვლად ნაკლებად საზიანო მეტადონის აბების მიღება ექიმის კონტროლით) ტოტალურ აკრძალვას. ეს კეთდება კლინიკური კვლევების ცალსახა მონაცემებისა და ჯანმოს რეკომენდაციების საწინააღმდეგოდ, რომ ამ გზით შესაძლებელია ნარკოტიკებთან დაკავშირებული ზიანის შემცირება, მათ შორის აივ-ის გავრცელების.
არანაკლებ საზიანოა სკოლებში სექსუალური განათლების გაკვეთილების კატეგორიული აკრძალვაც, სადაც ბავშვებს კონტრაცეფციის მნიშვნელობასა და იმაზე ასწავლიდნენ, თუ რომელ ვენერიულ დაავადებებზე, ვის და რამდენად ხშირად სჭირდება შემოწმება.
პოლიტიკოსებს შეუძლიათ როგორც სურთ, ისე უბრძანონ სხვა ადამიანებს — მაგრამ არა ბუნების კანონებს. როგორც არ უნდა სურდეთ უშიშროების საბჭოს უხუცესებს სჯეროდეთ, აივ-ს ჯვრით, ლოცვითა და „მნიშვნელოვანზე საუბრებით“ ვერ შეაჩერებ — და დანარჩენი მსოფლიოს გამოცდილება ამას დამაჯერებლად ამტკიცებს.
როდესაც საბრძოლო მოქმედებები დასრულდება, დაჭრილების მნიშვნელოვანი ნაწილის მკურნალობა კვირებს ან თვეებს მოითხოვს. აი, იმ ადამიანების ძვირადღირებული მკურნალობა, ვინც ომში აივ-ით დაავადდა, უვადოდ იქნება საჭირო — სულ მცირე იმისთვის, რომ ინფექციის შემდგომი გავრცელების რისკები შემცირდეს. ეს ტვირთი რუსეთის სახელმწიფო ბიუჯეტსა და ჯანდაცვის სისტემაზე, შრომის ბაზარსა და დემოგრაფიაზე XXI საუკუნის მეორე და მესამე მეოთხედზე გაიწელება. ახლა ის გეომეტრიული პროგრესიით იზრდება და თავს შეგვახსენებს კიდევ მრავალი ათწლეულის განმავლობაში, მას შემდეგ, რაც დასრულდება როგორც ომი უკრაინაში, ისე თავად ვლადიმერ პუტინის მმართველობა.
ავტორი საბოლოო დიაგნოზს სვამს, რომელიც სცდება მედიცინას და პოლიტიკურ სფეროში გადადის. ის ასკვნის, რომ რუსეთის აივ-კრიზისი არის არა ეპიდემია, არამედ სინდემია – ორი ან მეტი დაავადების სინერგია, რომელიც სოციალური და პოლიტიკური ფაქტორებით მწვავდება. ამ შემთხვევაში, ეს არის აივ-ინფექციისა და რეპრესიული, იდეოლოგიზებული პოლიტიკის ერთობლიობა.
პოლიტიკური დიაგნოზი: ორი მთავარი “სიმპტომი”
სტატიის მიხედვით, რუსეთის წარუმატებლობა ეფუძნება ორ კონკრეტულ, პოლიტიკურად მოტივირებულ გადაწყვეტილებას, რომელიც პირდაპირ ეწინააღმდეგება გლობალურ სამედიცინო კონსენსუსს:
ჩანაცვლებითი თერაპიის აკრძალვა: მეტადონით ჩანაცვლებითი თერაპია მსოფლიოში აღიარებულია, როგორც ინექციურ ნარკოტიკების მომხმარებლებში ზიანის შემცირების (მათ შორის, აივ-ისა და C ჰეპატიტის გავრცელების პრევენციის) ყველაზე ეფექტური მეთოდი. რუსეთი, ირანთან და თურქმენეთთან ერთად, იმ მცირერიცხოვან ქვეყნებს შორისაა, სადაც ეს მეთოდი იდეოლოგიური მიზეზებით სრულად აკრძალულია.
სექსუალური განათლების აკრძალვა: მეცნიერულ მტკიცებულებებზე დაფუძნებული სექსუალური განათლება, რომელიც მოზარდებს კონტრაცეფციისა და უსაფრთხო სექსის შესახებ ასწავლის, სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციების პრევენციის ქვაკუთხედია. რუსეთში ესეც “ტრადიციული ღირებულებების” და “სკრეპების” დაცვის სახელით იკრძალება.
იდეოლოგიური სიბეცე მეცნიერების წინააღმდეგ
ავტორი პირდაპირ უსვამს ხაზს კრემლის პოლიტიკის ირაციონალურ ბუნებას. ფრაზა — “აივ-ს ჯვრით, ლოცვითა და „მნიშვნელოვანზე საუბრებით“ ვერ შეაჩერებ” – არის პირდაპირი ირონიული მითითება რუსულ პროპაგანდისტულ კლიშეებზე: მართლმადიდებლურ ფუნდამენტალიზმსა და სკოლებში დანერგილ პატრიოტულ გაკვეთილებზე (“Разговоры о важном”). ავტორი ამბობს, რომ ვირუსი არ ემორჩილება პოლიტიკურ ბრძანებებს და იდეოლოგიას, და მისი შეჩერება მხოლოდ მეცნიერულად დადასტურებული მეთოდებითაა შესაძლებელი, რომლებზეც რუსეთი შეგნებულად ამბობს უარს.
გრძელვადიანი სასჯელი: დემოგრაფიული ნაღმი
ეს არის სტატიის ყველაზე მძიმე პროგნოზი. ომის შედეგად მიღებული ჭრილობებისგან განსხვავებით, რომელთა მკურნალობა დროში შეზღუდულია, აივ-ინფექცია უვადო, ძვირადღირებულ მკურნალობას მოითხოვს. ომის დროს დაინფიცირებული ათობით ათასი (ან შესაძლოა, ასობით ათასი) ახალი პაციენტი იქცევა გრძელვადიან ეკონომიკურ და დემოგრაფიულ ტვირთად, რომელიც რუსეთს ათწლეულების განმავლობაში დააწვება. ეს არის:
ტვირთი ბიუჯეტისთვის: უვადო არვთ-თერაპია უზარმაზარ ხარჯებთანაა დაკავშირებული.
ტვირთი შრომის ბაზრისთვის: დაავადებული, არანამკურნალები ადამიანების შრომისუნარიანობა მცირდება.
ტვირთი დემოგრაფიისთვის: იზრდება სიკვდილიანობა და მცირდება შობადობა.
ავტორი ასკვნის, რომ ეს არის “ნაღმი”, რომელიც მომავალ თაობებს დახვდებათ და მისი შედეგები ბევრად უფრო დიდხანს გაგრძელდება, ვიდრე თავად ომი და ის პოლიტიკური რეჟიმი, რომელმაც ეს კატასტროფა შექმნა.
საქართველოს კონტექსტი
სტატიაში აღწერილი რუსული კატასტროფის ფონზე, საინტერესოა, როგორია ვითარება საქართველოში? 2025 წლის მონაცემებით, საქართველოში რეგისტრირებულია აივ-ინფექციის 10,000-ზე მეტი შემთხვევა. ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და კლინიკური იმუნოლოგიის სამეცნიერო-პრაქტიკული ცენტრის შეფასებით, რეალური რიცხვი, დაუდგენელი შემთხვევების ჩათვლით, შესაძლოა, 13,000-ს აჭარბებდეს. რუსეთისგან განსხვავებით, სადაც ეპიდემია გენერალიზებულია, საქართველოში ის ჯერ კიდევ კონცენტრირებულ ეტაპზეა, რაც ნიშნავს, რომ ინფექცია ძირითადად მაღალი რისკის მქონე ჯგუფებშია გავრცელებული. ამ მონაცემების საფუძველზე, საქართველო დაბალი გავრცელების ქვეყნების რიგს მიეკუთვნება. ქვეყნისთვის მთავარ გამოწვევად რჩება დაგვიანებული დიაგნოსტიკა – ბევრი ადამიანი საკუთარი სტატუსის შესახებ მაშინ იგებს, როდესაც იმუნური სისტემა უკვე მნიშვნელოვნად დაზიანებულია.
საქართველოს პასუხი ეპიდემიაზე რადიკალურად განსხვავდება რუსეთის იდეოლოგიზებული მიდგომისგან. ქვეყანაში მოქმედებს შიდსის სახელმწიფო პროგრამა, რომლის ფარგლებშიც ანტირეტროვირუსული თერაპია (არვთ) სრულიად უფასო და ხელმისაწვდომია საქართველოს ყველა მოქალაქისთვის. ამასთანავე, წარმატებით დაინერგა და ფართოვდება PrEP-ის (პრე-ექსპოზიციური პროფილაქტიკის) სახელმწიფო პროგრამა, რომელიც რისკის ქვეშ მყოფ ადამიანებს აივ-ისგან დამცავ მედიკამენტს უფასოდ სთავაზობს. ამ პროგრამებთან ერთად, ქვეყანაში მუშაობს ანონიმური ტესტირების ცენტრები და ზიანის შემცირების სხვა სერვისები, რომლებიც საერთაშორისო სტანდარტებს ეფუძნება. სამედიცინო სექტორის და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინტიტუციების (მაგ. NCDC) გარდა, ამ პროგრამების წარმატება დიდწილადაა დამოკიდებული არასამთავრობო სექტორზე.
2022 წლის შემდეგ რუსეთიდან მოსახლეობის მასობრივი შემოდინება, ეპიდემიოლოგიური თვალსაზრისით, ბუნებრივად ბადებს რისკებს. თუმცა, მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ აივ-პრევენციის ძირითადი სერვისები, მათ შორის PrEP-ის პროგრამა, უფასოდ ხელმისაწვდომია არა მხოლოდ საქართველოს მოქალაქეებისთვის, არამედ ქვეყანაში მყოფი მიგრანტებისთვისაც – ისევე როგორც სხვა საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პროგრამები.
ორგანიზაცია “თანასწორობის მოძრაობაში” (რომელიც PrEP-ის პროგრამას თენგიზ ცერცვაძის სახელობის ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და კლინიკური იმუნოლოგიის სამეცნიერო პრაქტიკულ ცენტრთან ერთად ახორციელებს) გვიცხადებენ, რომ რუსეთის და ბელარუსის მოქალაქეების მხრიდან მომართვიანობა პრევენციულ სერვისებზე, განსაკუთრებით PrEP-ზე, ძალიან მაღალია და მათი ჩართულობა თითქმის უთანაბრდება საქართველოს მოქალაქეებისას, რაც რისკების მართვის წარმატებულ სტრატეგიაზე მიუთითებს.
(შენიშვნა: ზუსტი სტატისტიკური მონაცემები ჩართულობის შესახებ სტატიაში მოგვიანებით განახლდება).
რუსეთისგან განსხვავებით, საქართველოში წლებია, წარმატებით მუშაობს ოპიოიდური ჩანაცვლებითი თერაპიის (OST) პროგრამებიც, რომლებიც ათასობით ადამიანს ეხმარება, თავი დააღწიოს ინექციურ ნარკოტიკებზე დამოკიდებულებას და შეამციროს აივ-ინფექციის გავრცელების რისკები.
თუმცა, ბოლო პერიოდში ამ მიმართულებით საგანგაშო ტენდენციები გამოიკვეთა. გადაწყვეტილების მიმღები პირების ნარკოპოლიტიკის გამკაცრების შესახებ რიტორიკა ზიანის შემცირების პროგრამების, მათ შორის ჩანაცვლებითი თერაპიის, ეფექტიანობას კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს. ექსპერტების აზრით, ეს რიტორიკა საფრთხეს უქმნის ზიანის შემცირების კუთხით მიღწეულ პროგრესს და არსებობს რისკი, რომ საქართველო დაადგეს რუსეთის მსგავს, იდეოლოგიაზე დაფუძნებულ და წარუმატებელ გზას, რაც მძიმე დარტყმას მიაყენებს ქვეყნის საზოგადოებრივ ჯანდაცვას.
თუმცა, პრობლემა, ცხადია აივ/შიდსის პროგრამების გარშემოც არსებობს. პროგრამებში ხალხის მობილიზების და ჩართულობისთვის უნიშვნელოვანეს როლს სწორედ ადგილობრივი არასამთავრობო / სათემო ორგანიზაციები ასრულებენ. ემუქრებათ თუ არა მათ საფრთხე, ამ სტატიის კითხვისას უკვე მიხვდებოდით.
