სამეცნიერო ჟურნალ “The Lancet”-ში გამოქვეყნდა 2023 წლის დაავადებათა გლობალური ტვირთის (GBD) ყოვლისმომცველი დემოგრაფიული ანალიზი, რომელიც 1950-დან 2023 წლამდე პერიოდს მოიცავს. ეს კვლევა, რომელიც 24,000-ზე მეტ მონაცემთა წყაროს ეყრდნობა, იყენებს ახალ, გაუმჯობესებულ სტატისტიკურ მოდელს (“OneMod”), რათა შეაფასოს სიკვდილიანობისა და სიცოცხლის ხანგრძლივობის ტენდენციები 204 ქვეყანაში, მათ შორის საქართველოში.
გლობალური სურათი: პანდემიის შემდეგი აღდგენა და ახალი საფრთხეები
კვლევის მთავარი დადებითი დასკვნა ისაა, რომ მსოფლიო, ზოგადად, COVID-19-ის პანდემიის დემოგრაფიული შოკიდან გამოვიდა.
- სიცოცხლის ხანგრძლივობის აღდგენა: გლობალური სიცოცხლის ხანგრძლივობა, რომელიც 2021 წელს პანდემიის გამო დაეცა (74.7 წელი ქალებისთვის და 69.3 წელი კაცებისთვის), 2023 წლისთვის პანდემიამდელ (2019 წლის) დონეს დაუბრუნდა და 76.3 წელი ქალებისთვის და 71.5 წელი კაცებისთვის შეადგინა
- არათანაბარი აღდგენა: მიუხედავად იმისა, რომ 204 ქვეყნიდან 194-ში ნაწილობრივი აღდგენა მაინც დაფიქსირდა, ქვეყნების მხოლოდ 61.8%-მა (126-მა) შეძლო 2019 წლის მაჩვენებლებზე დაბრუნება ან მათი გაუმჯობესება.
თუმცა, ანალიზმა რამდენიმე ახალი და საგანგაშო ტენდენცია გამოავლინა, რომლებიც პანდემიას არ უკავშირდება:
- სიკვდილიანობის ზრდა ახალგაზრდებში: 2011-დან 2023 წლამდე პერიოდში, მაშინ როცა 5 წლამდე ბავშვთა სიკვდილიანობა ყველგან კლებულობდა, ზოგიერთ რეგიონში ახალგაზრდა ზრდასრულების სიკვდილიანობამ, პირიქით, მოიმატა. ყველაზე დიდი ზრდა დაფიქსირდა აღმოსავლეთ ევროპაში 15-24 წლის ასაკობრივ ჯგუფში და ჩრდილოეთ ამერიკაში 25-39 წლის ასაკობრივ ჯგუფში.
- “უხილავი” სიკვდილობა აფრიკაში: ახალმა, უფრო ზუსტმა მოდელმა აჩვენა, რომ სუბსაჰარულ აფრიკაში მოზარდებისა (5-14 წელი) და ახალგაზრდა ქალების (15-29 წელი) სიკვდილიანობის მაჩვენებლები ბევრად უფრო მაღალია (შესაბამისად 87.3%-ით და 61.2%-ით), ვიდრე წინა კვლევებით (GBD 2021) ითვლებოდა. ამავე დროს, ამავე რეგიონში 50 წელს გადაცილებულ პირთა სიკვდილიანობა, პირიქით, იმაზე დაბალი აღმოჩნდა, ვიდრე აქამდე ეგონათ.
რას გვეუბნება კვლევა საქართველოზე?
GBD 2023-ის კვლევა საქართველოს დემოგრაფიული სურათის დეტალურ ანალიზს გვთავაზობს. მონაცემები ერთდროულად საინტერესო პროგრესსა და ძალიან სერიოზულ, ქრონიკულ გამოწვევებზე მიუთითებს.
1. სიცოცხლის ხანგრძლივობა და გენდერული უთანასწორობა
2023 წლის მონაცემებით, საქართველოში სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა 74.7 წელს შეადგენს. თუმცა, ეს მაჩვენებელი განსხვავდება სქესის მიხედვით:
- ქალები: 79.4 წელი
- კაცები: 70.1 წელი
ეს 9.3-წლიანი განსხვავება ერთ-ერთი ყველაზე მწვავე გენდერული უთანასწორობის მაჩვენებელია ჯანდაცვის კუთხით.
2. სიცოცხლის ხანგრძლივობა განვითარების დონესთან (SDI) შედარებით
კვლევა იყენებს სოციო-დემოგრაფიულ ინდექსს (SDI), რომელიც აფასებს ქვეყნის განვითარებას (შემოსავალი, განათლება, შობადობა). ამ ინდექსის მიხედვით, კვლევა ითვლის, თუ როგორი უნდა იყოს სიცოცხლის ხანგრძლივობა ქვეყანაში მისი განვითარების დონის გათვალისწინებით.
სწორედ აქ იკვეთება საქართველოს მთავარი პრობლემა:
- ქალები “აჭარბებენ” მოლოდინს: 2023 წელს, საქართველოს სოციო-ეკონომიკური დონისთვის (SDI 0.75) მოსალოდნელი სიცოცხლის ხანგრძლივობა ქალებისთვის 78.8 წელი იყო. რეალური მაჩვენებელი კი 79.4 წელია – ანუ, ქალები თავიანთი სოციო-ეკონომიკური სტატუსის შესაბამის მოლოდინზე 0.6 წლით მეტს ცოცხლობენ.
- კაცები “ჩამორჩებიან” მოლოდინს: მოსალოდნელი სიცოცხლის ხანგრძლივობა კაცებისთვის 72.9 წელი იყო. რეალური მაჩვენებელი კი მხოლოდ 70.1 წელია – ანუ, ქართველი კაცები თავიანთი სოციო-ეკონომიკური სტატუსის შესაბამის მოლოდინს 2.8 წლით ჩამორჩებიან.
ეს უთანასწორობა ახალი არ არის: 1990 წელს ქართველი კაცების სიცოცხლის ხანგრძლივობა მოსალოდნელზე 5.3 წლით, 2000-ში 4 წლით, 2010-ში კი 3.8 წლით ნაკლები იყო. მიუხედავად იმისა, რომ ჩამორჩენა მცირდება, ის კვლავ ძალიან მაღალია.
3. ბავშვთა სიკვდილიანობა: მნიშვნელოვანი პროგრესი
ყველაზე პოზიტიური მონაცემი ბავშვთა ჯანმრთელობას ეხება. 2023 წელს, 5 წლამდე ბავშვთა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი საქართველოში 1000 ცოცხალ დაბადებულზე 9.6 იყო.
რაც მთავარია, 2000-დან 2023 წლამდე პერიოდში, ამ მაჩვენებლის კლების წლიური ტემპი 6.4%-ს შეადგენდა, რაც რეგიონში (ცენტრალური აზია) ერთ-ერთი საუკეთესო და გლობალურ საშუალოზე ბევრად მაღალი მაჩვენებელია.
გლობალური ძირითადი მიგნებები (2023 წლის მონაცემებით)
- გლობალური სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა (ორივე სქესი): 73.8 წელი.
- ქალებისთვის: 76.3 წელი
- კაცებისთვის: 71.5 წელი
- გლობალური სიკვდილიანობა (2023): 2023 წელს მსოფლიოში 60.1 მილიონი ადამიანი გარდაიცვალა.
- 5 წლამდე ბავშვთა სიკვდილიანობა (2023): აქედან 4.67 მილიონი 5 წლამდე ასაკის ბავშვი იყო.
სიცოცხლის ხანგრძლივობის რეიტინგი
ქვეყნები, სადაც 2023 წელს სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა (ორივე სქესი) ყველაზე მაღალი იყო:
- სინგაპური: 85.4 წელი
- სან-მარინო: 85.1 წელი
- შვეიცარია: 84.4 წელი
- იაპონია: 84.1 წელი
- ანდორა: 83.9 წელი
სიცოცხლის ხანგრძლივობის რეიტინგი
ქვეყნები, სადაც 2023 წელს სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა (ორივე სქესი) ყველაზე დაბალი იყო:
- ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკა: 55.0 წელი
- სამხრეთ სუდანი: 56.4 წელი
- ლესოთო: 57.9 წელი
- ჩადი: 58.0 წელი
- ნაურუ: 59.0 წელი
სხვა საყურადღებო აღმოჩენები
- ჩრდილოეთ ამერიკის კრიზისი: 2011-დან 2023 წლამდე პერიოდში, სიკვდილიანობის ყველაზე დიდი ზრდა 25-29 წლის (31.7%-ით) და 30-39 წლის (49.9%-ით) ასაკობრივ ჯგუფებში მაღალშემოსავლიან ჩრდილოეთ ამერიკაში დაფიქსირდა.
- აღმოსავლეთ ევროპის პრობლემა: 15-19 წლის (53.9%-იანი ზრდა) და 20-24 წლის (40.1%-იანი ზრდა) ასაკობრივ ჯგუფებში სიკვდილიანობის ყველაზე დიდი მატება აღმოსავლეთ ევროპაში დაფიქსირდა.
- აფრიკის გადაფასება: ახალმა მოდელმა აჩვენა, რომ სუბსაჰარულ აფრიკაში 5-14 წლის ბავშვების (87.3%-ით მეტი) და 15-29 წლის ქალების (61.2%-ით მეტი) სიკვდილიანობა იმაზე გაცილებით მაღალია, ვიდრე წინა კვლევებში (GBD 2021) ითვლებოდა. ამავდროულად, 50 წელს გადაცილებული მოსახლეობის სიკვდილიანობა იმაზე დაბალი აღმოჩნდა, ვიდრე აქამდე ეგონათ.
დასკვნა
GBD 2023-ის ანგარიში გვიჩვენებს, რომ მსოფლიო პანდემიისგან გამოწვეულ დემოგრაფიულ კრიზისს მეტწილად გაუმკლავდა. თუმცა, გამოიკვეთა ახალი საფრთხეები, როგორიცაა ახალგაზრდების მზარდი სიკვდილიანობა ზოგიერთ განვითარებულ ქვეყანაში და აქამდე შეუფასებელი პრობლემები მოზარდებში აფრიკაში. საქართველოსთვის, კვლევა ერთდროულად ორ რეალობას ასახავს: უდიდეს პროგრესს ბავშვთა ჯანმრთელობის დაცვაში და კრიტიკულ, ქრონიკულ პრობლემას კაცების ჯანმრთელობასა და სიცოცხლის ხანგრძლივობაში.
