ათწლეულების განმავლობაში მკვლევრები ამჩნევდნენ, რომ კიბო და ალცჰაიმერის დაავადება იშვიათად გვხვდება ერთსა და იმავე ადამიანში. ამ ფაქტმა გააჩინა ვარაუდი, რომ ერთი მდგომარეობა შესაძლოა გარკვეულწილად იცავდეს მეორისგან.
ახლა კი, თაგვებზე ჩატარებული კვლევა გვთავაზობს ამ სამედიცინო საიდუმლოს შესაძლო მოლეკულურ ახსნას: კიბოს უჯრედების მიერ გამომუშავებული ცილა, როგორც ჩანს, აღწევს ტვინში, სადაც ის ეხმარება ალცჰაიმერის დაავადებასთან ასოცირებული “არასწორად დაკეცილი ცილების” (misfolded proteins) გროვების დაშლას.
კვლევა, რომელიც 15 წლის განმავლობაში მიმდინარეობდა, 22 იანვარს ჟურნალ Cell-ში გამოქვეყნდა. მიღებული შედეგები შესაძლოა დაეხმაროს მკვლევრებს ალცჰაიმერის სამკურნალო მედიკამენტების შექმნაში.
დონალდ ვივერი, ტორონტოს უნივერსიტეტის კრემბილის კვლევითი ინსტიტუტის ნევროლოგი და ქიმიკოსი
“მათ ხელში აქვთ თავსატეხის ერთი ნაწილი”, – ამბობს დონალდ ვივერი, ტორონტოს უნივერსიტეტის კრემბილის კვლევითი ინსტიტუტის ნევროლოგი და ქიმიკოსი, რომელიც ამ კვლევაში არ მონაწილეობდა. “ეს არ არის სრული სურათი, მაგრამ საინტერესო დეტალია”.
ვივერი ამ თავსატეხით მას შემდეგ დაინტერესდა, რაც სამედიცინო პრაქტიკის გავლისას უფროსმა პათოლოგმა სხვათა შორის აღნიშნა: “თუ ხედავ ალცჰაიმერით დაავადებულს, მას არასდროს ჰქონია კიბო”. ეს ფრაზა ვივერს წლების განმავლობაში ახსოვდა, როცა ათასობით პაციენტს უსვამდა ალცჰაიმერის დიაგნოზს. “არ მახსენდება არცერთი შემთხვევა, ვისაც კიბო ჰქონოდა”, – ამბობს ის.
ეპიდემიოლოგიური მონაცემები ასეთ მკაფიო ზღვარს არ ავლებს, თუმცა 2020 წელს ჩატარებულმა მეტა-ანალიზმა (რომელიც 9.6 მილიონზე მეტი ადამიანის მონაცემებს ეყრდნობოდა) აჩვენა, რომ კიბოს დიაგნოზი ასოცირდება ალცჰაიმერის დაავადების შემთხვევების 11%-იან კლებასთან.
ამ კავშირის გაშიფვრა რთული იყო, რადგან მკვლევრებს უწევთ სხვადასხვა გარე ფაქტორის გათვალისწინება. მაგალითად, ადამიანები შესაძლოა კიბოთი გარდაიცვალონ მანამ, სანამ საკმარისად დაბერდებიან ალცჰაიმერის განსავითარებლად. ასევე, კიბოს ზოგიერთმა მკურნალობამ შესაძლოა გამოიწვიოს კოგნიტური სირთულეები, რაც ალცჰაიმერის დიაგნოზს ბუნდოვანს ხდის.
თუმცა, წლების განმავლობაში მონაცემები საკმარისად დამაჯერებელი გახდა იმისთვის, რომ იუმინგ ლუს (ნევროლოგი ჰუაჟონგის მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების უნივერსიტეტიდან, უჰანი) გადაეწყვიტა, ღრმად შეესწავლა ამ ტენდენციის ბიოლოგიური საფუძვლები.
ლუს ლაბორატორიის მკვლევრებმა შემდეგი 6 წელი დახარჯეს იმაზე, რომ ეპოვათ საუკეთესო გზა ამ ორი მდგომარეობის თაგვებში მოდელირებისთვის. საბოლოოდ, გუნდმა გადაწყვიტა ადამიანის სიმსივნის სამი სხვადასხვა ტიპის – ფილტვის, პროსტატისა და მსხვილი ნაწლავის – გადანერგვა ალცჰაიმერის მქონე თაგვებში.
ლუს თქმით, კიბოს მქონე თაგვებს არ განუვითარდათ ალცჰაიმერისთვის დამახასიათებელი ტვინის ფოლაქები. “მაშინ ჩვენ ვიკითხეთ – რატომ?”, – ამბობს მეცნიერი.
ტერმინის განმარტება: ამილოიდური ფოლაქები (Amyloid plaques) – ცილის (ბეტა-ამილოიდის) გროვები, რომლებიც გროვდება ნეირონებს შორის და არღვევს უჯრედების ფუნქციონირებას. ეს ალცჰაიმერის დაავადების ერთ-ერთი მთავარი ნიშანია.
მკვლევრებმა შეისწავლეს ცილები, რომლებსაც კიბოს უჯრედები გამოყოფდნენ და ეძებდნენ ისეთებს, რომლებსაც შეუძლიათ გადალახონ დამცავი ზღვარი, ცნობილი როგორც “ჰემატოენცეფალური ბარიერი” და შეაღწიონ ტვინში. ამ ძიებამ, რომელსაც 6 წელზე მეტი დასჭირდა, სია ერთ ცილამდე დაიყვანა: ეს არის ცისტატინ C (cystatin C).
ტერმინის განმარტება: ჰემატოენცეფალური ბარიერი (Blood-brain barrier) – უჯრედების მჭიდრო შრე, რომელიც სისხლძარღვებსა და ტვინს შორისაა. ის იცავს ტვინს სისხლში არსებული მავნე ნივთიერებებისგან, თუმცა ასევე ართულებს წამლების ტვინში შეღწევას.
თაგვებზე ჩატარებულმა შემდგომმა ექსპერიმენტებმა აჩვენა, რომ ცისტატინ C უკავშირდება იმ მოლეკულებს, რომლებიც ქმნიან ალცჰაიმერისთვის დამახასიათებელ ფოლაქებს. ეს ურთიერთქმედება ააქტიურებს სასიგნალო ცილას, სახელად TREM2, რომელიც ტვინში არსებულ გარკვეულ იმუნურ უჯრედებზე გვხვდება.
სწორედ ეს იმუნური უჯრედები შლიან ფოლაქებს. ლუს ექსპერიმენტში, ფოლაქების დაშლა დაკავშირებული იყო თაგვების კოგნიტური ტესტების შედეგების გაუმჯობესებასთან.
ჯორჯთაუნის უნივერსიტეტის (ვაშინგტონი) კიბოს მკვლევრის, ჟანა მანდელბლატის თქმით, თუ ეს შედეგები ადამიანებშიც დადასტურდება, ამან შესაძლოა ახალი თერაპიების გზა გახსნას.
დონალდ ვივერი ამბობს, რომ განსაკუთრებით გაოცდა იმით, რომ ცისტატინ C-მ ტვინში შეღწევა შეძლო: “ეს ჰგავს ავტობუსის გატარებას ჰემატოენცეფალურ ბარიერში”. ლუ განმარტავს, რომ კვლევების თანახმად, ალცჰაიმერის საწყის ეტაპზე ეს ბარიერი სუსტდება.
ვივერის თქმით, მიუხედავად ყველაფრისა, აღმოჩენა, რომ ცისტატინ C-ს შეუძლია TREM2-ის გააქტიურება, ძალიან ღირებულია. მკვლევრები დიდი ხანია ცდილობენ იპოვონ წამლები, რომლებიც ამ ცილას გაააქტიურებენ, მაგრამ უჭირთ: წამლების უმეტესობა ცილებს თრგუნავს და არა ააქტიურებს. “ყოველთვის უფრო ადვილია რაღაცის გაფუჭება, ვიდრე გაუმჯობესება”, – ამბობს ვივერი.
მისი თქმით, ჯერჯერობით TREM2-ის გამააქტიურებელი მოლეკულების ადრეულმა კლინიკურმა კვლევებმა არაერთგვაროვანი შედეგები აჩვენა, მაგრამ ეს არ ნიშნავს ჩიხს. “ალცჰაიმერის სამკურნალოდ წამლების კოქტეილი დაგვჭირდება. ერთი ჯადოსნური ტყვია არ იარსებებს”.
ტერმინის განმარტება: TREM2 – რეცეპტორი ცილა, რომელიც გვხვდება მიკროგლიაზე (ტვინის იმუნურ უჯრედებზე). მისი გააქტიურება ეხმარება იმუნურ სისტემას, გაასუფთავოს ტვინი მავნე ნარჩენებისგან, მათ შორის ამილოიდური ფოლაქებისგან.
