ნეირომეცნიერების სფეროში წარმოებული უახლესი კვლევები სრულიად ახალ შუქს ჰფენს ორსულობის პერიოდში ქალის ორგანიზმში მიმდინარე ღრმა ნევროლოგიურ ტრანსფორმაციებს. მიუხედავად იმისა, რომ კაცობრიობის დიდ ნაწილს აქვს ორსულობის პირდაპირი ან ირიბი გამოცდილება, ისტორიულად ეს მიმართულება მეცნიერებაში თითქმის ხელუხლებელი და უგულებელყოფილი იყო. სტატისტიკური მონაცემებით, ბოლო 30 წლის განმავლობაში ჩატარებული ნეირომეცნიერული კვლევების მხოლოდ 0.5% თუ ეხებოდა ისეთ ფუნდამენტურ ქალთა ჯანმრთელობის საკითხებს, როგორებიცაა ორსულობა, მენსტრუალური ციკლი და მენოპაუზა. თუმცა, თანამედროვე ზუსტი ვიზუალიზაციის (Precision Imaging) მეთოდები ამ სამეცნიერო ხარვეზს რადიკალურად აგვარებს.
ავტორიტეტულ სამეცნიერო ჟურნალში Nature Neuroscience გამოქვეყნებულ პიონერულ კვლევაში, კალიფორნიის უნივერსიტეტის ნეირომეცნიერმა, ლიზ ჩრასტილმა საკუთარი ორსულობის განმავლობაში, სამი წლის მანძილზე, ტვინის 26 მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია (MRI) და სისხლის სერიული ანალიზი ჩაიტარა. ეს იყო ისტორიაში პირველი შემთხვევა, როდესაც მკვლევრებმა დინამიკაში, კვირიდან კვირამდე დააკვირდნენ, თუ როგორ რეაგირებს და იცვლება ცენტრალური ნერვული სისტემა ემბრიონის განვითარების პარალელურად. მიღებულმა შედეგებმა აჩვენა ტვინის რუხი და თეთრი ნივთიერების საოცარი პლასტიკურობა, სადაც ანატომიური ცვლილებების ნაწილი მუდმივი აღმოჩნდა, ნაწილი კი – დროებითი.
მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ ესტროგენებისა და სხვა ორსულობის ჰორმონების მკვეთრი მატების პარალელურად, ტვინის ქერქის 400 შესწავლილი უბნიდან თითქმის 80%-ში რუხი ნივთიერების მოცულობა საშუალოდ 4%-ით შემცირდა. ეს სტრუქტურული შემცირება ყველაზე მკაფიოდ გამოიხატა სოციალურ კოგნიციასა და ე.წ. “Default Mode Network”-ში – ნერვულ ქსელში, რომელიც პასუხისმგებელია ადამიანის თვითაღქმაზე, ფიქრებსა და სხვებთან ინტერპერსონალურ ურთიერთობებზე. რაც ყველაზე საგულისხმოა, რუხი ნივთიერების ეს ანატომიური კლება მშობიარობიდან მომდევნო ორი წლის განმავლობაშიც უცვლელად შენარჩუნდა.
პარალელურად, დინამიკურმა დაკვირვებამ გამოავლინა სრულიად საპირისპირო, დროებითი ხასიათის ცვლილებებიც. ორსულობის პირველივე ტრიმესტრიდან მკვეთრად გაიზარდა თეთრი ნივთიერების სტრუქტურული მთლიანობა და ხარისხი. ვინაიდან თეთრი ნივთიერება შედგება ნერვული ბოჭკოებისგან, რომლებიც ტვინის შორეულ უბნებს ერთმანეთთან აკავშირებს, მისი მთლიანობის მატება ნიშნავს, რომ ორსულობის მიმდინარეობისას ინფორმაციის მიმოცვლა ტვინის სხვადასხვა ცენტრებს შორის გაცილებით სწრაფი და ეფექტური ხდება. თუმცა, რუხი ნივთიერებისგან განსხვავებით, ბავშვის დაბადების მომენტისთვის თეთრი ნივთიერების მაჩვენებლები სრულად დაუბრუნდა ორსულობამდელ ნიშნულს.
ნეირომეცნიერები ხაზგასმით აღნიშნავენ, რომ რუხი ნივთიერების მოცულობის შემცირება არავითარ შემთხვევაში არ ნიშნავს ინტელექტის კლებას ან ნეგატიურ პროცესს. მსგავსი ბიოლოგიური ფენომენი – სინაფსური გასხვლა (Synaptic Pruning) – აქტიურად მიმდინარეობს მოზარდობის ასაკშიც, სქესობრივი მომწიფების პერიოდში. ამ დროს ტვინი მიზანმიმართულად თავიდან იშორებს ჭარბ, გამოუყენებელ ნეირონულ კავშირებს (სინაფსებს), რათა არსებული და საჭირო ქსელები ბევრად უფრო მობილიზებული და ეფექტური გახდეს.
ორსულობის შემთხვევაში, ეს ევოლუციური მექანიზმი ტვინს სპეციფიკურ ფუნქციებზე კონცენტრირებაში ეხმარება. მკვლევრები ვარაუდობენ, რომ ტვინის ამგვარი “გადაწყობა” პირდაპირ ააქტიურებს ე.წ. დედობრივ ინსტინქტს. იგი ქალს ეხმარება უკეთ აღიქვას ახალშობილის სოციალური სიგნალები, სწრაფად უპასუხოს მის საჭიროებებს და ჩამოაყალიბოს მყარი ემოციური მიჯაჭვულობა. საინტერესოა ისიც, რომ მსგავსი სტრუქტურული გარდაქმნები ფიქსირდება მამებსა და არამშობიარე პარტნიორებშიც, თუმცა ბავშვთან ხანგრძლივი კონტაქტის შედეგად ეს პროცესი მათთან ბევრად უფრო ნელა და თანდათანობით ვითარდება, ვიდრე ორსულობის ჰორმონების ძლიერი გავლენის ქვეშ.
ახალი მიმართულების – ორსულობის ნეირომეცნიერების – განვითარებას მხოლოდ თეორიული ინტერესი არ გააჩნია; მას უდიდესი კლინიკური და პრაქტიკული დანიშნულება აქვს საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის. ამ სტრუქტურული ცვლილებების ნორმების დადგენა მკვლევრებს მისცემს ბაზისს, რათა მომავალში ადრეულ ეტაპზევე მოახდინონ იმ ქალების იდენტიფიცირება, რომელთაც მშობიარობის შემდგომი მძიმე შფოთვითი აშლილობებისა და პოსტპარტუმული დეპრესიის განვითარების მაღალი რისკი აქვთ.
კვლევის ავტორებმა მიღებული შედეგები სრულად გახსნეს სამეცნიერო საზოგადოებისთვის (Open-access Dataset), რაც სხვა მკვლევრებს საშუალებას მისცემს უფრო სწრაფად განავითარონ ეს სფერო. მეცნიერების განცხადებით, ეს არის მხოლოდ “პირველი სანტიმეტრი გრძელ მარათონში”, და რესურსების სწორი მიმართვით შესაძლებელი გახდება პასუხი გაეცეს უამრავ ფუნდამენტურ კითხვას, რაც ქალთა მენტალური და ფიზიკური ჯანმრთელობის დაცვას თვისებრივად ახალ საფეხურზე აიყვანს.
წყარო: Discover Magazine / Nature Neuroscience
