The Lancet-ში გამოქვეყნებული ახალი სერია აჩვენებს, რომ მშობიარობის შემდეგ ძლიერი სისხლდენა ყოველწლიურად დაახლოებით 27 მილიონ ქალს ეხება და თითქმის 43,000 დედის სიკვდილთან არის დაკავშირებული. მიუხედავად ამისა, ბევრი შემთხვევის პრევენცია ან მართვა შესაძლებელია, თუ სისხლდენა დროულად ამოვიცანით, ობიექტურად გავზომეთ და მკურნალობა დაუყოვნებლივ დაიწყო.
მშობიარობის შემდგომი ძლიერი სისხლდენა, იგივე პოსტპარტუმ ჰემორაგია, დედათა სიკვდილიანობის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი და ხშირად პრევენცირებადი მიზეზია. ის შეიძლება განვითარდეს როგორც ვაგინალური მშობიარობის, ისე საკეისრო კვეთის შემდეგ და ზოგჯერ ძალიან სწრაფად გადადის სიცოცხლისთვის საშიშ მდგომარეობაში.
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციისა და ოქსფორდის უნივერსიტეტის მკვლევრების მიერ წარმოდგენილი Lancet-ის ახალი სერია ამ პრობლემას არა მხოლოდ კლინიკურ გართულებად, არამედ ჯანდაცვის სისტემის ორგანიზაციულ გამოწვევადაც განიხილავს. სერიის მიხედვით, მშობიარობის შემდეგ ჭარბი სისხლდენა ყოველწლიურად დაახლოებით 27 მილიონ ქალს აღენიშნება, თითქმის 43,000 სიკვდილს იწვევს და ქვეყნებს, ჯანდაცვის სისტემებსა და ოჯახებს გლობალურად 10 მილიარდ აშშ დოლარზე მეტ ეკონომიკურ ტვირთს აკისრებს.
ამ მონაცემების მთავარი გზავნილი ის არ არის, რომ პრობლემა გადაჭრილი არ არის. პირიქით – ავტორები ხაზს უსვამენ, რომ ბევრი სიკვდილის თავიდან აცილება შესაძლებელია უკვე არსებული, ხელმისაწვდომი და კარგად ცნობილი ჩარევებით. მთავარი სირთულე ხშირად არა ცოდნის ან წამლების არარსებობაა, არამედ დაგვიანებული ამოცნობა, არაზუსტი შეფასება, სუსტი მომზადება და საჭირო რესურსებზე დაგვიანებული წვდომა.
ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხი არის სისხლის დანაკარგის შეფასება. ბევრ სამშობიარო გარემოში სისხლდენის რაოდენობას ჯერ კიდევ ვიზუალურად აფასებენ – ანუ პერსონალი თვალით ცდილობს განსაზღვროს, რამდენი სისხლი დაიკარგა. ახალი სერია ხაზს უსვამს, რომ ასეთი მიდგომა ხშირად არაზუსტია და შეიძლება მშობიარობის შემდგომი სისხლდენის შემთხვევების ნახევარზე მეტი გამორჩეს. ამიტომ ავტორები მხარს უჭერენ სისხლის დანაკარგის ობიექტურ გაზომვას, მაგალითად სპეციალური კალიბრირებული საფენების ან შემკრები საშუალებების გამოყენებით.
ეს ცვლილება მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ მშობიარობის შემდგომი სისხლდენა ხშირად “დროსთან რბოლაა“. თუ პრობლემა გვიან ამოიცნეს, შემდეგი ნაბიჯებიც გვიან იწყება: მკურნალობა, დახმარების გამოძახება, სისხლის პროდუქტებზე წვდომა ან პაციენტის გადაყვანა უფრო მაღალი დონის მომსახურებაში. სწორედ ამიტომ სერია ხაზს უსვამს არა მხოლოდ იმას, რა უნდა გაკეთდეს, არამედ იმასაც, რამდენად სწრაფად უნდა გაკეთდეს.
WHO-ს მიხედვით, ახალი მიდგომის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ელემენტია ადრეული რეაგირება მაშინაც კი, როცა სისხლის დანაკარგი 300 მლ-ს აღწევს და ამას თან ახლავს პათოლოგიური სასიცოცხლო ნიშნები. ეს ნიშნავს, რომ ყურადღება გადადის არა მხოლოდ კლასიკურ მოცულობებზე, არამედ პაციენტის საერთო მდგომარეობაზე – პულსზე, წნევაზე, კლინიკურ ნიშნებსა და მდგომარეობის ცვლილებაზე.
სერიის ერთ-ერთი ცენტრალური რეკომენდაციაა ე.წ. MOTIVE პაკეტი – პირველი რეაგირების 5-კომპონენტიანი მიდგომა. ის მოიცავს საშვილოსნოს მასაჟს, ოქსიტოცინურ პრეპარატს, ტრანექსამის მჟავას, ინტრავენურ სითხეებს და სისხლდენის წყაროს გამოკვლევას. WHO-ს თანახმად, ასეთი სწრაფი და ერთიანი რეაგირება შეიძლება მძიმე სისხლდენაში პროგრესირების რისკს 60%-მდე ამცირებდეს.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისიც, რომ ეს მიდგომა მხოლოდ სპეციალისტის მოსვლაზე არ უნდა იყოს დამოკიდებული. სერია ხაზს უსვამს, რომ ბებიაქალებსა და ექთნებს უნდა ჰქონდეთ მკაფიო პროტოკოლი და უფლებამოსილება, რათა საჭირო ნაბიჯები დაუყოვნებლივ დაიწყონ. დაბალი რესურსების მქონე გარემოში ეს შეიძლება გადამწყვეტი იყოს, რადგან სპეციალისტის, საოპერაციოს ან სისხლის ბანკის ხელმისაწვდომობა ხშირად დროში ფერხდება.
პრევენციის ნაწილიც არანაკლებ მნიშვნელოვანია. ავტორები მიუთითებენ, რომ მშობიარობის შემდგომი სისხლდენის ტვირთის შემცირება შესაძლებელია მანამდეც, სანამ ქალი სამშობიაროში მივა. ამისთვის მნიშვნელოვანია ანემიის პრევენცია და მკურნალობა ორსულობის დროს, ხარისხიანი ანტენატალური მეთვალყურეობა, კონტრაცეფციაზე ხელმისაწვდომობა, არასაჭირო საკეისრო კვეთების შემცირება და მშობიარობის შემდეგ ეფექტური უტეროტონური (საშვილოსნოს კუნთების ტონუსის) პრეპარატების, მათ შორის ოქსიტოცინის, უზრუნველყოფა.
ამ თემას ძლიერი სოციალური და სისტემური მხარეც აქვს. მშობიარობის შემდეგ სისხლდენა ბევრად უფრო მძიმე შედეგებს იწვევს იქ, სადაც სუსტია პირველადი და სამშობიარო დახმარება, არ არის საკმარისი სისხლის მარაგი, მედიკამენტები, ტრანსპორტი ან გადამისამართების სისტემა. ამიტომ სერია პრობლემას მხოლოდ ექიმის გადაწყვეტილებად არ განიხილავს – ეს არის ჯანდაცვის სისტემის მზადყოფნის ტესტი.
საქართველოსთვის ეს თემა განსაკუთრებით საყურადღებოა იმ თვალსაზრისით, რომ დედათა ჯანმრთელობა მხოლოდ მაღალკვალიფიციური ინდივიდუალური ექიმებით არ წყდება. საჭიროა სტანდარტიზებული პროტოკოლები, დაბადების ყველა ადგილზე სისხლის დანაკარგის ობიექტური შეფასების კულტურა, დროული გადამისამართება, სისხლის პროდუქტებზე ხელმისაწვდომობა და პერსონალის რეგულარული ტრენინგი. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია რეგიონებში, სადაც რესურსებზე წვდომა შეიძლება უფრო შეზღუდული იყოს.
საბოლოოდ, Lancet-ის სერიის მთავარი გზავნილი ძალიან პრაქტიკულია: მშობიარობის შემდგომი სისხლდენა ხშირი და საშიში გართულებაა, მაგრამ მისგან გამოწვეული მრავალი სიკვდილი თავიდან აცილებადია. ამისთვის საჭიროა არა მხოლოდ მეტი ცოდნა, არამედ უკეთ ორგანიზებული სისტემა – სისტემა, რომელიც სისხლდენას ადრე ამოიცნობს, ზუსტად გაზომავს და მკურნალობას დაუყოვნებლივ დაიწყებს.
დედათა სიკვდილიანობის შემცირება ხშირად სწორედ ასეთ, თითქოს მარტივ, მაგრამ სისტემურად რთულ ცვლილებებზე დგას: სწორი გაზომვა, სწრაფი რეაგირება, მკაფიო პროტოკოლი და მზადყოფნა ყველა მშობიარობისთვის.
