ზრდასრულებს, რომელთა ტვინშიც ნეირონების წარმოქმნის პროცესი კვლავ ძლიერია, როგორც ჩანს, უკეთესი მეხსიერება და კოგნიტური ფუნქცია აქვთ მათთან შედარებით, ვისთანაც ეს უნარი ქვეითდება. ამას მოწმობს ჟურნალ “Nature”-ში გამოქვეყნებული ახალი კვლევა. ავტორებმა შეისწავლეს გარდაცვლილი დონორების ტვინის ნიმუშები – დაწყებული ახალგაზრდა ზრდასრულებიდან, დასრულებული ე.წ. “სუპერ ასაკოვნებით” (super agers – ადამიანები, რომლებიც 80 წელს გადაცილებულნი არიან და გამორჩეული მეხსიერება აქვთ).
მათ აღმოაჩინეს, რომ ახალგაზრდა და ასაკოვანი ზრდასრულები, რომელთაც ჯანსაღი კოგნიტური მონაცემები ჰქონდათ, თავიანთი ასაკისთვის მაღალი მაჩვენებლით წარმოქმნიდნენ ნეირონებს (ამ პროცესს ნეიროგენეზი ეწოდება). გუნდის შეფასებით, ახალი ნეირონები მეხსიერებისთვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე ტვინის უბანში, ჰიპოკამპში, არსებული ნეირონების მხოლოდ მცირე ნაწილს – 0.01%-ს შეადგენდა. ამის საპირისპიროდ, იმ ადამიანებში, რომლებიც კოგნიტურ დაქვეითებას განიცდიან (მათ შორის ალცჰაიმერის დაავადების მქონე პირებში), ნეიროგენეზი, როგორც ჩანს, ფერხდება: მკვლევრებმა ამ ტვინის ნიმუშებში გაცილებით ნაკლები განვითარებადი, ანუ უმწიფარი ნეირონი აღმოაჩინეს.
გასაკვირია, მაგრამ “სუპერ ასაკოვნების” ჯგუფს უმწიფარი ნეირონების კიდევ უფრო მაღალი რაოდენობა ჰქონდა, ვიდრე სხვა ჯგუფებს, და მნიშვნელოვნად მეტი, ვიდრე ალცჰაიმერის დაავადების მქონე პირებს. თუმცა, ვინაიდან ჯგუფების ზომა მცირე იყო, თუმცა, ჯგუფების მცირე ზომის გამო, ყველა მიგნება სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი არ იყო.
მაურა ბოლდრინი დუპონტი, ნიუ-იორკის კოლუმბიის უნივერსიტეტის ნეირომეცნიერი და ფსიქიატრი, აღნიშნავს, რომ ჯგუფების მცირე ზომა (თითოეულში 10 ან ნაკლები ინდივიდი იყო) არის მიზეზი იმისა, რომ შედეგებს გარკვეული სიფრთხილით მოვეკიდოთ.
იმ ინსტრუმენტების გაგება, რომლებსაც ტვინი ხანდაზმულ ასაკში ნეირონების წარმოსაქმნელად და კოგნიტური ფუნქციის შესანარჩუნებლად იყენებს, მკვლევრებს დაეხმარება ისეთი მედიკამენტების შექმნაში, რომლებიც კოგნიტური დაქვეითების მქონე ადამიანებში ნეიროგენეზს დაასტიმულირებს, – ამბობს კვლევის თანაავტორი ორლი ლაზაროვი, ჩიკაგოს ილინოისის უნივერსიტეტის ნეირომეცნიერი.
ეს მიგნებები ამყარებს იდეას, რომ ადამიანის ტვინი ზრდასრულ ასაკშიც აგრძელებს ნეირონების წარმოქმნას. თუმცა, ეს მოსაზრება ყოველთვის როდი იყო მიღებული.
1900-იანი წლების დასაწყისში ნეირომეცნიერმა სანტიაგო რამონ ი კახალმა გამოთქვა ვარაუდი, რომ ადამიანის ტვინს დაბადების შემდეგ ნეირონების წარმოქმნა არ შეეძლო. საბოლოოდ, მკვლევრებმა აღმოაჩინეს, რომ ბავშვობაში ნეიროგენეზი მართლაც ხდება, მაგრამ მაინც მიიჩნევდნენ, რომ ეს პროცესი იქვე სრულდებოდა.
“სწორედ ამას მასწავლიდნენ სამედიცინო სკოლაში სწავლისას”, – იხსენებს დუპონტი.
თუმცა, ბოლო ათწლეულების განმავლობაში ეს დოგმა ეჭვქვეშ დადგა ახალი მტკიცებულებების ფონზე, რომლებიც ზრდასრულთა ჰიპოკამპში ნეიროგენეზის არსებობას ადასტურებს. ამან ნეირობიოლოგიაში მიმდინარე დავას კიდევ უფრო შეუწყო ხელი.
მიუხედავად იმისა, რომ მკვლევრებმა იციან ნეიროგენეზის მიმდინარეობის შესახებ ზოგიერთ ზრდასრულ ცხოველში (მათ შორის თაგვებსა და პრიმატებში), ისინი ჯერ კიდევ ვერ თანხმდებიან იმაზე, ხდება თუ არა იგივე ადამიანის ტვინში. ეს ძირითადად იმით არის განპირობებული, რომ ცხოველებში ნეიროგენეზის შესასწავლად გაცილებით მეტი ინსტრუმენტი არსებობს, ვიდრე ადამიანებში. მაგალითად, თაგვებში მკვლევრებს შეუძლიათ ისეთი ქიმიკატების შეყვანა, რომლებიც ნეირონების დაბადებასა და განვითარებას აკონტროლებს. (უფრო კონკრეტულად, ნეირონების დაბადებასა და განვითარებას მარკირებენ/საშუალებას აძლევენ მათი მიკვლევისა). ცოცხალ ადამიანებში ამის გაკეთება შეუძლებელია, ხოლო ადამიანის ტვინის ნიმუშებზე კვლევა შეზღუდულია, აღნიშნავს ლაზაროვი.
ერთ-ერთი ინსტრუმენტი, რომელსაც მკვლევრები ადამიანებში ნეიროგენეზის შესასწავლად იყენებენ, პროტეინული (ცილოვანი) მარკერებია. ანტისხეულების გამოყენება შესაძლებელია დონორების ტვინის ნიმუშებში იმ კონკრეტული ცილების აღმოსაჩენად, რომლებსაც ნერვული ღეროვანი უჯრედები (რომლებიც შემდგომ ნეირონებად გარდაიქმნებიან) და უმწიფარი ნეირონები გამოყოფენ (ექსპრესირებენ). თუმცა, ლაზაროვი ყურადღებას ამახვილებს კრიტიკოსთა არგუმენტზე, რომლის თანახმადაც “ეს ცილები არ არის საკმარისად სპეციფიკური და შესაძლოა გამოიყოფოდეს სხვა ტიპის უჯრედებშიც, და არა მხოლოდ ნეიროგენეზის დროს”.
ამიტომ, ადამიანის ჰიპოკამპში ნერვული ღეროვანი უჯრედებისა და უმწიფარი ნეირონების უფრო სპეციფიკური გენეტიკური მარკერების საპოვნელად, მეცნიერებმა ერთუჯრედიან რნმ-სეკვენირებას (RNA sequencing) მიმართეს.
ლაზაროვი და მისი კოლეგები თავიანთ უახლეს კვლევაში კიდევ უფრო შორს წავიდნენ. მათ არა მხოლოდ გამოიყენეს რნმ-სეკვენირება ამ უჯრედების ტიპების გენეტიკური ხელწერის (ნიშნების) გამოსავლენად, არამედ აღმოაჩინეს ეპიგენეტიკური ნიშნებიც. ეპიგენეტიკური მარკერები არის დნმ-ის მოდიფიკაციები, რომლებიც გენის ექსპრესიას აკონტროლებს. ამ ნიშნების დასადგენად, გუნდმა გამოიყენა ანალიზი, რომელიც მიუთითებს უჯრედის დნმ-ის იმ ნაწილებზე, რომლებიც მზად არიან ექსპრესიისთვის. დუპონტი ამბობს, რომ ეს ანალიზი კვლევის ძლიერი მხარეა.
ლაზაროვი აღნიშნავს, რომ შემდეგი ნაბიჯი ზრდასრულ ტვინში წარმოქმნილი ნეირონების ფუნქციის გაგება იქნება. “ჩვენ გვჭირდება ამ უჯრედების ფუნქციური ვალიდაცია, რათა ვთქვათ, რას აკეთებენ ისინი ადამიანის ტვინში”, – ამბობს ის და დასძენს, რომ ამისთვის საჭირო იქნება ახალი ვიზუალიზაციის ტექნიკები, რომლებიც საკმარისად მგრძნობიარეა ამ აქტივობის დასაფიქსირებლად.
