ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მდგრადი განვითარების მიზნების (SDG) ახალი მონაცემებით, ჰაერის დაბინძურებაზე მიღწეული პროგრესი ბოლო წლებში ფაქტობრივად გაჩერდა. PM2.5-ის – ანუ ძალიან წვრილი მყარი ნაწილაკების – გლობალური დონეები 2020 წლამდე მცირდებოდა, მაგრამ შემდეგ დიდად აღარ შეცვლილა. დაბალი და საშუალო შემოსავლის ქვეყნები კვლავ ბევრად მაღალი ექსპოზიციის წინაშე არიან, რაც ზრდის გულ-სისხლძარღვთა, რესპირატორული, ონკოლოგიური და ბავშვთა ჯანმრთელობის რისკებს.
ჰაერის დაბინძურება ხშირად უხილავი პრობლემაა. ის არ იწვევს ისეთ სწრაფ და თვალსაჩინო ეფექტს, როგორც ინფექციური აფეთქება ან ბუნებრივი კატასტროფა, მაგრამ ყოველდღიურად მოქმედებს მილიონობით ადამიანის ჯანმრთელობაზე. დაბინძურებული ჰაერი უკავშირდება გულის დაავადებებს, ინსულტს, ქრონიკულ რესპირატორულ დაავადებებს, ფილტვის კიბოს, ბავშვებში სუნთქვის პრობლემებს და ორსულობისა და ადრეული განვითარების რისკებს.
WHO-ის განახლება ეხება მდგრადი განვითარების მიზნების იმ ინდიკატორებს, რომლებიც ჰაერის დაბინძურებასა და ჯანმრთელობას აკვირდება. ეს მოიცავს ჰაერის დაბინძურებასთან დაკავშირებულ სიკვდილიანობას, საწვავებსა და ტექნოლოგიებზე ხელმისაწვდომობას და ქალაქებში PM2.5-ის წლიურ საშუალო დონეებს.
PM2.5 განსაკუთრებით საყურადღებოა, რადგან ეს ნაწილაკები იმდენად პატარაა, რომ ფილტვების ღრმა ნაწილებამდე აღწევს და შესაძლოა სისხლის მიმოქცევაშიც გადავიდეს. სწორედ ამიტომ PM2.5 მხოლოდ “ჰაერის ხარისხის“ ტექნიკური მაჩვენებელი არ არის – ის პირდაპირ უკავშირდება ჯანმრთელობის რისკს.
WHO-ის მიხედვით, გლობალურად PM2.5-ის დონე 2020 წლამდე იკლებდა, მაგრამ შემდეგ პროგრესი დიდწილად გაჩერდა. ეს ნიშნავს, რომ ბევრი ქვეყანა და ქალაქი კვლავ იმ ჰაერს სუნთქავს, რომელიც ჯანმრთელობისთვის უსაფრთხო ზღვარს აღემატება. განსაკუთრებით მძიმე ტვირთი მოდის დაბალი და საშუალო შემოსავლის ქვეყნებზე, სადაც ექსპოზიცია უფრო მაღალია, ხოლო მონიტორინგის, რეგულაციისა და ჯანდაცვის რესურსები ხშირად შეზღუდულია.
მონაცემებში მკაფიოდ ჩანს უთანასწორობაც. WHO-ის მიხედვით, 2023 წელს იმ ადამიანების რაოდენობა, ვინც ჰაერის ხარისხის მინიმალურ შუალედურ სამიზნეზე – 35 μg/m³-ზე – მაღალ დაბინძურებას ექვემდებარებოდა, დაბალი და საშუალო შემოსავლის ქვეყნებში ბევრად მეტი იყო, ვიდრე მაღალი შემოსავლის ქვეყნებში. ეს არა მხოლოდ გარემოსდაცვითი, არამედ სოციალური სამართლიანობის საკითხიცაა: ყველაზე მაღალი დაბინძურება ხშირად იმ საზოგადოებებს ეხება, რომლებსაც ყველაზე ნაკლები რესურსი აქვთ თავის დასაცავად.
ჰაერის დაბინძურების კიდევ ერთი დიდი წყაროა household air pollution – ანუ დაბინძურება, რომელიც სახლში მყარი საწვავის, არაეფექტიანი ღუმელების ან შეუსაბამო ენერგეტიკული ტექნოლოგიების გამოყენებას უკავშირდება. WHO-ის მონაცემებით, დაახლოებით 2 მილიარდი ადამიანი კვლავ არაეფექტიან ღუმელებსა და საწვავს იყენებს საჭმლის მოსამზადებლად. ეს განსაკუთრებით პრობლემურია სოფლებში და დაბალი რესურსის მქონე რეგიონებში, სადაც ქალები, ბავშვები და ხანდაზმულები ხშირად ყველაზე მეტად ექვემდებარებიან შიდა ჰაერის დაბინძურებას.
WHO ხაზს უსვამს, რომ ჰაერის დაბინძურებით გამოწვეული ჯანმრთელობის ტვირთის დიდი ნაწილი არაგადამდებ დაავადებებს უკავშირდება – გულის იშემიურ დაავადებას, ინსულტს, ქრონიკულ რესპირატორულ დაავადებებს და ფილტვის კიბოს. ეს ძალიან მნიშვნელოვანია, რადგან ჰაერის დაბინძურება ხშირად ცალკე გარემოსდაცვით თემად აღიქმება, მაშინ როცა სინამდვილეში ის არაგადამდები დაავადებების პრევენციის ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორია.
რეგიონულად სურათი არათანაბარია. აზია ჰაერის დაბინძურების ყველაზე მაღალ დონეებს ავლენს, თუმცა იქვე აღინიშნება მნიშვნელოვანი პროგრესიც. სხვა რეგიონებში, მათ შორის აფრიკაში, დასავლეთ აზიასა და ჩრდილოეთ აფრიკაში, ბოლო ათწლეულის განმავლობაში PM2.5-ის დონეები დიდად არ შეცვლილა. ქალაქებში ზოგადად უფრო მაღალი დაბინძურებაა, თუმცა ბევრმა ქალაქმა მნიშვნელოვანი შემცირებაც შეძლო. სოფლის სივრცეებში კი პროგრესი უფრო არათანაბარია, განსაკუთრებით დაბალი შემოსავლის ქვეყნებში.
ეს ყველაფერი საქართველოსთვისაც პირდაპირ რელევანტურია. ჰაერის დაბინძურება ჩვენთან განსაკუთრებით აქტუალური საკითხია დიდ ქალაქებში და ინდუსტრიულ ზონებში. თბილისი, რუსთავი, ზესტაფონი, ჭიათურა და სხვა ადგილები ხშირად საზოგადოებრივ დისკუსიაში სწორედ ჰაერის ხარისხის გამო ჩნდება. ტრანსპორტი, ინდუსტრიული ემისიები, მშენებლობა, მტვერი, საწვავის ხარისხი და ურბანული დაგეგმარება ერთობლივად ქმნის გარემოს, სადაც ჰაერის ხარისხი არა მხოლოდ ეკოლოგიური, არამედ ჯანმრთელობის საკითხია.
კარგი ამბავია, რომ საქართველოში ჰაერის ხარისხის მონიტორინგის გაძლიერებაზე მუშაობა მიმდინარეობს. ევროკავშირის, UNDP-ის, WHO-ისა და საქართველოს ეროვნული გარემოს სააგენტოს მხარდაჭერით ქვეყანა აფართოებს მონიტორინგის ქსელს. ახალი სადგურები ზომავენ ისეთ დამაბინძურებლებს, როგორიცაა PM2.5, აზოტის დიოქსიდი, გოგირდის დიოქსიდი და ნახშირჟანგი. ეს მნიშვნელოვანია, რადგან ჰაერის დაბინძურებას ვერ მართავ, თუ ზუსტად არ იცი, სად, როდის და რა აბინძურებს ჰაერს.
თუმცა მხოლოდ მონიტორინგი საკმარისი არ არის. მონაცემი უნდა გადაიქცეს პოლიტიკად: ტრანსპორტის უკეთეს რეგულაციად, საწვავის ხარისხის კონტროლად, ინდუსტრიული ემისიების ზედამხედველობად, მწვანე სივრცეების დაცვად, ქალაქების უკეთ დაგეგმვად და მოსახლეობისთვის გასაგებ გაფრთხილებებად. ჰაერის ხარისხის აპლიკაცია ან სადგური მხოლოდ პირველი ნაბიჯია; მთავარი ის არის, მოყვება თუ არა მას რეალური ცვლილება.
ჰაერის დაბინძურება ასევე კომუნიკაციის საკითხია. ადამიანმა უნდა იცოდეს, რას ნიშნავს მაღალი PM2.5, როდის არის ჯობს გარეთ ვარჯიშის თავიდან აცილება, ვის აქვს განსაკუთრებული რისკი და რა შეიძლება გააკეთოს სახლში, სკოლაში, სამუშაოზე ან ქალაქის დონეზე. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ბავშვები, ორსულები, ხანდაზმულები, ასთმის, ფილტვის ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადების (ფქოდ-ის), გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების და სხვა ქრონიკული მდგომარეობების მქონე ადამიანები.
საბოლოოდ, WHO-ის ახალი მონაცემები გვახსენებს, რომ სუფთა ჰაერი ფუფუნება არ არის. ეს არის ჯანმრთელობის ძირითადი წინაპირობა. თუ პროგრესი გაჩერდა, ეს ნიშნავს, რომ ქვეყნებს უფრო ძლიერი, მრავალსექტორული მოქმედება სჭირდებათ – ჯანდაცვის, გარემოს დაცვის, ენერგეტიკის, ტრანსპორტის, ურბანული დაგეგმარებისა და განათლების ერთობლივი ჩართულობით.
მთავარი დასკვნა მარტივია: ჰაერის დაბინძურება არ არის მხოლოდ :გარემოს“ პრობლემა. ეს არის გულის, ფილტვების, ბავშვთა განვითარების, სიცოცხლის ხანგრძლივობის და ჯანდაცვის სისტემის დატვირთვის საკითხი. საქართველოსთვისაც დროა, ჰაერის ხარისხზე საუბარი არა მხოლოდ სეზონური წუხილი, არამედ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მუდმივი პრიორიტეტი გახდეს.
