ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციამ გამოაქვეყნა პირველი სრულყოფილი გაიდლაინი ფილოვირუსული დაავადებების კლინიკური მართვისთვის, რომელიც მოიცავს ებოლასა და მარბურგის ვირუსებით გამოწვეულ დაავადებებს. ახალი დოკუმენტის მთავარი აქცენტია ადრეული, ხარისხიანი მხარდამჭერი მოვლა (supportive care) – ანუ პაციენტის მდგომარეობის მუდმივი მონიტორინგი, სითხეების სწორი მართვა, შოკის დროული მკურნალობა, ლაბორატორიული კონტროლი და გამოჯანმრთელებული პაციენტების შემდგომი მოვლა.
ებოლა და მარბურგი იშვიათი, მაგრამ ძალიან მძიმე ინფექციური დაავადებებია. ისინი ფილოვირუსების ოჯახს მიეკუთვნება და აფეთქებების დროს მაღალი სიკვდილიანობით ხასიათდება. WHO-ის მიხედვით, ყველაზე მძიმე აფეთქებებში ებოლასა და მარბურგის დაავადებების ლეტალობა 25%-დან 90%-მდე მერყეობდა. 1967 წლიდან, როდესაც მარბურგის ვირუსი პირველად აღმოაჩინეს, აფრიკაში ებოლასა და მარბურგის 72 აფეთქება დაფიქსირდა.
ახალი გაიდლაინი განსაკუთრებით აქტუალურია ახლა, როცა კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა Bundibugyo-ს სახეობის ვირუსით გამოწვეულ ებოლას აფეთქებას ებრძვის. სწორედ ამ ფონზე WHO-მ გამოუშვა დოკუმენტი, რომელიც პირველად აერთიანებს კლინიკური მართვის რეკომენდაციებს ებოლას სხვადასხვა ტიპისა და მარბურგის დაავადებისთვის.
ეს მნიშვნელოვანია, რადგან ყველა ფილოვირუსულ დაავადებაზე ერთნაირი სპეციფიკური მკურნალობა ან ვაქცინა არ არსებობს. მაგალითად, მარბურგის ვირუსული დაავადებისთვის, ასევე Bundibugyo-ს და Sudan-ის სახეობის ვირუსებით გამოწვეული დაავადებებისთვის, ლიცენზირებული ვაქცინები და სპეციფიკური მკურნალობები არ არის ხელმისაწვდომი. ასეთ პირობებში პაციენტის გადარჩენის შანსი დიდწილად დამოკიდებულია იმაზე, რამდენად სწრაფად ხერხედება მდგომარეობის გაუარესების ამოცნობა და რამდენად ხარისხიანად იმართება გართულებები.
WHO-ის ახალი დოკუმენტი 16 მტკიცებულებაზე დაფუძნებულ რეკომენდაციას მოიცავს. მისი მიზანია, კლინიკოსებს და ჯანდაცვის დაწესებულებებს ჰქონდეთ ერთიანი, სტანდარტიზებული მიდგომა, რომელიც შეიძლება გამოიყენონ სხვადასხვა ფილოვირუსული აფეთქების დროს. ეს ეხება როგორც მაღალი რესურსის მქონე კლინიკებს, ისე იმ გარემოებს, სადაც ინფრასტრუქტურა, პერსონალი, ლაბორატორია და სამედიცინო მარაგები შეზღუდულია.
გაიდლაინის ერთ-ერთი მთავარი მიმართულებაა ადრეული მხარდამჭერი მოვლა. ეს ნიშნავს, რომ მკურნალობის საფუძველი მხოლოდ კონკრეტული ანტივირუსული პრეპარატის მოლოდინი არ არის. პაციენტს სჭირდება ორგანიზმის ძირითადი ფუნქციების მხარდაჭერა: სითხის ბალანსის მართვა, დეჰიდრატაციის თავიდან აცილება, ელექტროლიტების და მეტაბოლური დარღვევების კონტროლი, არტერიული წნევის მონიტორინგი, შოკის დროული ამოცნობა და საჭიროების შემთხვევაში ინტენსიური დახმარება.
WHO განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს ლაბორატორიულ ტესტებსაც. რეკომენდაციებში ხაზგასმულია პრიორიტეტული კლინიკური ლაბორატორიული ტესტების გამოყენება, რათა ექიმებმა დროულად ამოიცნონ ისეთი პრობლემები, როგორიცაა ჰიპოგლიკემია, მეტაბოლური დარღვევები ან სხვა მართვადი გართულებები. ეს მიდგომა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ფილოვირუსული დაავადების დროს მდგომარეობა შეიძლება სწრაფად გაუარესდეს.
დოკუმენტში ერთ-ერთი პრაქტიკული რეკომენდაცია ეხება დეჰიდრატაციის სწრაფ და ზუსტ მკურნალობას. ებოლასა და მარბურგის დროს პაციენტებს ხშირად აქვთ ღებინება, დიარეა და სითხის დიდი დანაკარგი. თუ ეს დროულად არ იმართა, შეიძლება განვითარდეს შოკი, ორგანოების ფუნქციის დარღვევა და სიკვდილის მაღალი რისკი. ამიტომ WHO ხაზს უსვამს როგორც პერორალურ, ისე ინტრავენურ რეჰიდრატაციას, პაციენტის მდგომარეობის გათვალისწინებით.
გაიდლაინში ყურადღება გამახვილებულია შოკის მართვაზეც. შოკი არის მდგომარეობა, როცა ინფექციისა და სითხის დანაკარგის გამო არტერიული წნევა და ქსოვილების სისხლით მომარაგება კრიტიკულად ქვეითდება. WHO-ის რეკომენდაციით, ინტრავენური სითხეები და საჭიროების შემთხვევაში ვაზოაქტიური მედიკამენტები უნდა გამოიყენებოდეს ადრეულად და ზუსტად, სასიცოცხლო ნიშნებისა და პერფუზიის მაჩვენებლების თანმიმდევრული მონიტორინგით.
მნიშვნელოვანია ბაქტერიული ინფექციების საკითხიც. ფილოვირუსული დაავადების მქონე პაციენტს შეიძლება თან ახლდეს ან შემდგომ განუვითარდეს ბაქტერიული ინფექცია, მათ შორის სეფსისი. WHO-ის რეკომენდაციებით, თუ ასეთ ინფექციაზე გვაქვს ეჭვი ან ის დასტურდება, საჭიროა შესაბამისი ანტიბიოტიკოთერაპიის დაწყება.
გაიდლაინი მხოლოდ მწვავე ფაზაზე არ ჩერდება. მასში ცალკე ყურადღება ეთმობა გამოჯანმრთელებული პაციენტების შემდგომ მოვლას. ებოლასა და მარბურგის გადატანის შემდეგ ადამიანებს შეიძლება ჰქონდეთ ფიზიკური, ფსიქოლოგიური და სოციალური საჭიროებები. ზოგ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია ვირუსის შესაძლო პერსისტირების მონიტორინგიც, რათა შემცირდეს შემდგომი გადაცემის რისკი. ამიტომ WHO სტრუქტურირებულ after-care-ს, ანუ გამოჯანმრთელების შემდგომი მოვლის სისტემას, კლინიკური მართვის ნაწილად განიხილავს.
ამ დოკუმენტის ერთ-ერთი მთავარი ღირებულება ის არის, რომ ის მკურნალობას მხოლოდ “მედიკამენტის არსებობა/არარსებობის“ ჭრილში არ უყურებს. ფილოვირუსული აფეთქებების დროს გადარჩენას ხშირად განსაზღვრავს სისტემა: რამდენად სწრაფად ხდება პაციენტის ამოცნობა, რეფერალი, იზოლაცია, მონიტორინგი, სითხეებით მართვა, ლაბორატორიული კონტროლი, პერსონალის დაცვა და გამოჯანმრთელებულების შემდგომი მხარდაჭერა.
საქართველოსთვის ეს ამბავი პირდაპირი ეპიდემიოლოგიური საფრთხე არ არის, რადგან ებოლასა და მარბურგის აფეთქებები ძირითადად აფრიკის რეგიონებში ფიქსირდება. თუმცა თემა მაინც მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის თვალსაზრისით. საერთაშორისო მგზავრობა, ჯანდაცვის სისტემის მზადყოფნა, ინფექციური კონტროლი, ტრენინგები, იზოლაციის პროტოკოლები და სწრაფი რეფერალი ნებისმიერი ქვეყნისთვის აუცილებელი კომპონენტებია, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საქმე მაღალი რისკის ინფექციებს ეხება.
საქართველოსთვის ამ ამბის პრაქტიკული გაკვეთილი შეიძლება ასე ჩამოყალიბდეს: მაღალი ლეტალობის ინფექციების მართვა იწყება არა მხოლოდ საზღვარზე კონტროლით, არამედ კლინიკებში მზადყოფნით. ექიმებმა და გადაუდებელი დახმარების სისტემამ უნდა იცოდნენ, როგორ ამოიცნონ საეჭვო შემთხვევა, როგორ შეაფასონ მოგზაურობის ისტორია, როგორ დაიცვან პერსონალი და როგორ ჩართონ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სამსახურები.
ასეთი გაიდლაინები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ ქვეყნებისთვისაც, სადაც კლინიკური ინფრასტრუქტურა არ არის ერთნაირად ძლიერი ყველა რეგიონში. ებოლასა და მარბურგის მართვა, რა თქმა უნდა, სპეციალიზებულ პირობებს მოითხოვს, მაგრამ საწყისი ამოცნობა და სწორი პირველადი რეაგირება ხშირად პირველივე კონტაქტის ადგილზე იწყება.
საბოლოო ჯამში, WHO-ის ახალი გზამკვლევი გვახსენებს, რომ მძიმე ინფექციების დროს გადარჩენა მხოლოდ ახალი წამლის ან ვაქცინის არსებობაზე არ არის დამოკიდებული. როცა სპეციფიკური საშუალებები შეზღუდულია ან საერთოდ არ არსებობს, ხარისხიანი მხარდამჭერი მოვლა – დროული სითხეები, შოკის მართვა, ლაბორატორიული მონიტორინგი, ბაქტერიული ინფექციების მკურნალობა და გამოჯანმრთელების შემდგომი მხარდაჭერა – შეიძლება სიცოცხლის გადარჩენის მთავარი ინსტრუმენტი იყოს.
