ბოლო წლებში მოზარდების ფსიქიკური ჯანმრთელობის გაუარესებას ხშირად სმარტფონებისა და სოციალური მედიის ინტენსიურ გამოყენებას უკავშირებენ. თუმცა ახალი მასშტაბური კვლევა აჩვენებს, რომ ეკრანთან გატარებულ დროსა და დეპრესიას შორის კავშირი შესაძლოა იმაზე რთული იყოს, ვიდრე ერთი შეხედვით ჩანს.
შვედეთის კაროლინსკის ინსტიტუტის (Karolinska Institutet) მკვლევრებმა 21 000-ზე მეტი ტყუპის მონაცემები შეისწავლეს და დაადგინეს, რომ ეკრანის ინტენსიურ გამოყენებასა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემებს შორის კავშირის მნიშვნელოვანი ნაწილი შესაძლოა გენეტიკითა და ოჯახური გარემოთი აიხსნებოდეს.
კვლევა 2026 წლის 8 ოქტომბერს სამეცნიერო ჟურნალ Nature Human Behaviour-ში გამოქვეყნდა.
რას აჩვენებდა თავდაპირველი მონაცემები?
მეცნიერები მონაწილეებს ცხრა წლის ასაკიდან, მოზარდობისა და შემდგომი წლების განმავლობაში აკვირდებოდნენ. მათ აინტერესებდათ, როგორ უკავშირდებოდა თავისუფალ დროს ეკრანის გამოყენება დეპრესიისა და შფოთვის სიმპტომებს.
ყველაზე მკაფიო კავშირი მოზარდობის პერიოდში გამოვლინდა, განსაკუთრებით ეკრანის ინტერაქტიული გამოყენებისას, როგორიცაა:
- კომპიუტერული და ვიდეოთამაშები;
- მიმოწერა და ჩატები;
- ინტერნეტში სხვადასხვა აქტივობა.
შედარებით სუსტი კავშირი გამოვლინდა ან საერთოდ არ გამოვლენილა პასიური აქტივობების შემთხვევაში, მაგალითად, ტელევიზორის ან ვიდეოების ყურებისას.
15 წლის მოზარდებს, რომლებიც ინტერაქტიულ ეკრანულ აქტივობებს დღეში ექვს საათზე მეტს უთმობდნენ, მოგვიანებით დეპრესიის ან შფოთვითი აშლილობის დიაგნოზის დადგენის ორჯერ მეტი ალბათობა ჰქონდათ, ვიდრე მათ, ვინც ეკრანთან დღეში მაქსიმუმ ორ საათს ატარებდა.
თუმცა მკვლევრებმა შემდეგ მონაცემები განსხვავებული მეთოდით შეაფასეს.
რა შეცვალა ტყუპების ერთმანეთთან შედარებამ?
ჩვეულებრივ, როდესაც კვლევა აჩვენებს, რომ ეკრანთან მეტი დროის გამტარ მოზარდებს დეპრესიის მეტი სიმპტომი აქვთ, რთულია იმის დადგენა, თავად ეკრანის გამოყენება იწვევს ამ პრობლემებს თუ მათ შორის სხვა ფაქტორებიც მოქმედებს.
ამ პრობლემის შესასწავლად მეცნიერებმა ერთი ოჯახის ტყუპები ერთმანეთს შეადარეს, განსაკუთრებით კი იდენტური ტყუპები, რომლებსაც პრაქტიკულად ერთნაირი გენეტიკური მასალა აქვთ და მსგავსი ოჯახური გარემოში იზრდებიან.
შედარებამ მნიშვნელოვანი განსხვავება გამოავლინა.
როდესაც მკვლევრებმა საერთო გენეტიკური და ოჯახური ფაქტორები გაითვალისწინეს, ეკრანთან გატარებულ დროსა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემებს შორის კავშირების უმეტესობა მნიშვნელოვნად შესუსტდა.
ეს ნიშნავს, რომ თავდაპირველად გამოვლენილი კავშირის ნაწილი შესაძლოა არა უშუალოდ ეკრანის გამოყენებით, არამედ ისეთი ფაქტორებით აიხსნებოდეს, რომლებიც გავლენას ახდენს როგორც მოზარდის ციფრულ ჩვევებზე, ისე მის ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე.
მაგალითად, გენეტიკური მიდრეკილება ან ოჯახური გარემოს თავისებურებები შეიძლება ორივე მაჩვენებელთან იყოს დაკავშირებული.
ნიშნავს ეს, რომ ეკრანთან გატარებული დრო უვნებელია?
არა. მკვლევრები ხაზგასმით აღნიშნავენ, რომ მათი შედეგები ეკრანის გამოყენების შესაძლო უარყოფით გავლენას არ გამორიცხავს.
ეკრანთან ინტერაქტიული აქტივობები მოზარდობის პერიოდში კვლავ უკავშირდებოდა მოგვიანებით ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მომატებულ რისკს, თუმცა გენეტიკური და ოჯახური ფაქტორების გათვალისწინების შემდეგ კავშირი უფრო სუსტი და ნაკლებად განსაზღვრული გახდა.
კვლევას გარკვეული შეზღუდვებიც აქვს. ეკრანთან გატარებული დრო თავად მონაწილეების მიერ იყო შეფასებული და მეცნიერებს არ ჰქონდათ დეტალური ინფორმაცია იმის შესახებ, კონკრეტულად რას აკეთებდნენ მოზარდები ეკრანთან.
გარდა ამისა, მონაცემები იმ პერიოდში შეგროვდა, როდესაც სმარტფონები და სოციალური მედია ახალგაზრდების ყოველდღიურ ცხოვრებაში ჯერ კიდევ არ იყო ისეთი გავრცელებული, როგორიც დღეს არის.
რატომ არის მნიშვნელოვანი ეს აღმოჩენა?
კვლევა გვახსენებს, რომ ორი მოვლენის ერთმანეთთან კავშირი ყოველთვის არ ნიშნავს, რომ ერთი მეორეს იწვევს.
მოზარდის ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე გავლენას შესაძლოა ახდენდეს მრავალი ფაქტორი, მათ შორის გენეტიკური მიდრეკილება, ოჯახური ურთიერთობები, სოციალური გარემო და ინდივიდუალური თავისებურებები.
მკვლევრების შეფასებით, სამომავლო რეკომენდაციები მხოლოდ ეკრანთან გატარებული საათების შემცირებაზე არ უნდა იყოს ორიენტირებული.
მნიშვნელოვანია იმის გაგებაც, რას აკეთებს მოზარდი ეკრანთან, რატომ იყენებს ციფრულ მოწყობილობას და რა აქტივობებს ანაცვლებს ეკრანთან გატარებული დრო.
საბოლოოდ, ახალი კვლევა არ ამტკიცებს, რომ სმარტფონები ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე გავლენას არ ახდენს. ის აჩვენებს, რომ მოზარდებში დეპრესიისა და შფოთვის მიზეზების მეტწილად ეკრანთან გატარებული დროით ახსნა შესაძლოა ზედმეტად გამარტივებული იყოს.
