აივ-ის (ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი) ვაქცინის შექმნა თანამედროვე ბიომედიცინის ერთ-ერთი ყველაზე ამბიციური მიზანია. პრობლემა მხოლოდ იმაში არ მდგომარეობს, რომ ვირუსი სწრაფად იცვლება და მუტირებს; მთავარი სირთულე თავად ადამიანის იმუნურ სისტემაშივე იმალება.
აივ-ის წინააღმდეგ ეფექტიანი დაცვა საჭიროებს განსაკუთრებული ტიპის ანტისხეულებს – ე.წ. გაფართოებული სპექტრის მანეიტრალიზებელ ანტისხეულებს (bnAbs). ეს არის იმუნური სისტემის მიერ გამომუშავებული სპეციფიკური ცილები, რომლებსაც ვირუსის მრავალი, ერთმანეთისგან მკვეთრად განსხვავებული ვარიანტის ამოცნობა და განეიტრალება შეუძლიათ. ბუნებრივი ინფექციის დროსაც კი, ასეთი ანტისხეულები იშვიათად ჩნდება, ხოლო მათი ვაქცინით ხელოვნურად გამოწვევა კიდევ უფრო რთული ამოცანაა.
2026 წელს ჟურნალ “Science Immunology”-ში გამოქვეყნებულმა კვლევამ ამ სირთულის ერთ-ერთი ფუნდამენტური მიზეზი უფრო მკაფიოდ გამოკვეთა. მკვლევრებმა 122 რეზუს-მაკაკაზე შეისწავლეს, თუ როგორ ვითარდება ფართოდ ნეიტრალიზებელი ანტისხეულები და როგორ “პასუხობს” ვირუსი იმუნურ ზეწოლას. მათი მთავარი დასკვნა მოულოდნელად მარტივ, მაგრამ კრიტიკულ ეტაპზე მიუთითებს: პრობლემა ხშირად არა ანტისხეულების შემდგომ რთულ “მომწიფებაში”, არამედ ბევრად უფრო ადრე, პირველივე ნაბიჯზე იწყება.
იმუნოლოგიაში ეს საწყისი ნაბიჯი ცნობილია, როგორც B-უჯრედის პრაიმინგი (B-cell priming). B-უჯრედები წარმოადგენენ სისხლის თეთრი უჯრედების ტიპს, რომლებიც ორგანიზმში ანტისხეულებს გამოიმუშავებენ. “პრაიმინგი” კი არის მათი პირველადი გააქტიურების პროცესი – მომენტი, როდესაც უჯრედი პირველად ხვდება უცხო სამიზნეს (ანტიგენს) და იწყებს მოქმედებას.
სწორედ ამ დროს ორგანიზმმა უნდა “იპოვოს” სწორი იმუნური უჯრედები და გაააქტიუროს ისინი. თუ ეს საწყისი დაძვრა ვერ მოხდა, შემდგომი პროცესები, რამდენადაც დახვეწილიც არ უნდა იყოს, ეფექტიან შედეგამდე ვეღარ მივა. მკვლევრებმა აჩვენეს, რომ ფართოდ მანეტრალიზებელი პასუხის მთავარ “საცობად” (შემაფერხებელ ფაქტორად) ხშირად სწორედ ეს საწყისი აქტივაცია გვევლინება.
კვლევისას განსაკუთრებული ყურადღება მიიქცია აივ-ის გარსის ცილის კონკრეტულმა ნაწილმა, ე.წ. V2 apex რეგიონმა. (V2 apex – ეს არის აივ-ის ზედაპირზე არსებული ცილოვანი სტრუქტურის სპეციფიკური, მწვერვალისებრი უბანი, რომელსაც ვირუსი ადამიანის უჯრედში შესაღწევად იყენებს).
აღმოჩნდა, რომ ეს უბანი გაფართოებული სპექტრის მანეიტრალიზებელი ანტისხეულები ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი სამიზნეა. თუმცა, კიდევ უფრო საინტერესო ის არის, თუ როგორ დაადგინეს მეცნიერებმა, იწყებოდა თუ არა ორგანიზმში სწორი იმუნური პასუხი.
როდესაც ანტისხეულები ვირუსზე ზეწოლას ახდენენ, ვირუსი ხშირად იძულებულია, შეიცვალოს. ის იძენს ე.წ. გაქცევის მუტაციებს – გენეტიკურ ცვლილებებს, რომლებიც მას ეხმარება, თავი აარიდოს იმუნური სისტემის შეტევას. მკვლევრებმა სწორედ ამ ცვლილებებზე დაკვირვებით შეაფასეს, აქტიურდებოდა თუ არა შესაბამისი ანტისხეულების ხაზი. თუ V2 apex-ის მიდამოში დამახასიათებელი მუტაციები არ ჩნდებოდა, ეს უმეტესწილად ნიშნავდა არა იმას, რომ ანტისხეულები ვერ განვითარდა, არამედ იმას, რომ საწყისი პრაიმინგი (გააქტიურება) საერთოდ ვერ მოხდა. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, იმუნური სისტემა თამაშს უბრალოდ ვერ იწყებდა.
ეს შედეგები პირდაპირ უკავშირდება ვაქცინის დიზაინის თანამედროვე სტრატეგიებს. თუ მთავარი ბარიერი საწყისი აქტივაციაა, მაშინ ვაქცინა უნდა იყოს ისეთი, რომელიც სწორ იმუნურ უჯრედებს მაქსიმალურად ეფექტიანად “გააღვიძებს”. სწორედ ამ იდეაზეა დაფუძნებული ე.წ. Germline-targeting (საწყისი ხაზის მიზანმიმართვა) მიდგომა. ეს არის სტრატეგია, რომლის მიზანია იმუნური პასუხის დაწყება B-უჯრედების ყველაზე ადრეული, “გამოუცდელი” წინამორბედებიდან, რათა მათ სწორი მიმართულებით დაიწყონ განვითარება.
ექსპერიმენტულ ცხოველურ მოდელებში მიღებული მონაცემები მიუთითებს, რომ სწორად შერჩეულმა იმუნოგენმა (ნივთიერებამ, მაგალითად ვაქცინის კომპონენტმა, რომელიც ორგანიზმში იმუნურ პასუხს იწვევს) შესაძლოა იმუნური პასუხის ეს კრიტიკული საწყისი ეტაპი მნიშვნელოვნად გააუმჯობესოს. ზოგიერთ სისტემაში უკვე დადასტურდა, რომ მიზანმიმართული პრაიმინგი ანტისხეულების სასურველი მიმართულებით განვითარებას რეალურად ახერხებს.
ყოველივე ეს არ ნიშნავს, რომ აივ-ის ვაქცინა უკვე მზად არის. თუმცა, ეს მიუთითებს მნიშვნელოვან ცვლილებაზე მეცნიერულ ხედვაში. მკვლევართა ყურადღება თანდათან გადადის კითხვიდან – “რამდენი ბუსტერია (დამატებითი დოზა) საჭირო?” – კითხვაზე – “როგორ დავიწყოთ იმუნური პასუხი სწორად?”.
აივ-ის ვაქცინის შექმნის ისტორია დიდწილად წააგავს რთულ ლაბირინთს. წლების განმავლობაში მეცნიერები ცდილობდნენ, ეპოვათ გზა მის შიდა მრუდებში. ახალი კვლევები კი მიანიშნებს, რომ შესაძლოა, მთავარი გასაღები თავად შესასვლელ კართან იმალებოდეს. ზოგჯერ, ბიოლოგიაში ყველაზე დიდი პროგრესი სწორედ მაშინ იწყება, როდესაც პრობლემა უფრო მარტივ, მაგრამ ფუნდამენტურ ენაზე გადაგვაქვს.
ასევე დაგაინტერესებთ:
