მეოცე საუკუნის შუა პერიოდში წითელა ბავშვობის თითქმის გარდაუვალი გამოცდილება იყო მსოფლიოს უმეტეს ქვეყანაში. 1963 წელს ვაქცინის შექმნამ და მომდევნო ათწლეულების იმუნიზაციის კამპანიებმა ეს რეალობა შეცვალა: 2000 წლიდან 2024 წლამდე წითელით გამოწვეული სიკვდილობა 88 პროცენტით შემცირდა და ვაქცინამ დაახლოებით 59 მილიონი სიცოცხლე გადაარჩინა. (მონაცემები: arxiv)
დღეს ეს პროგრესი შენელდა და ზოგან უკან იხევს. 2024 წელს წითელათი დაახლოებით 95 000 ადამიანი გარდაიცვალა, უმეტესად ხუთ წლამდე ასაკის ბავშვები, ხოლო შემთხვევების საერთო რაოდენობამ 11 მილიონს მიაღწია, რაც 2019 წლის, პანდემიამდელ დონეზე თითქმის 800 000-ით მეტია. 2019 წელთან შედარებით, შემთხვევები 86 პროცენტით გაიზარდა ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთის რეგიონში, 47 პროცენტით ევროპის რეგიონში და 42 პროცენტით სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის რეგიონში, მაშინ როცა აფრიკის რეგიონში შემთხვევები 40 პროცენტით და სიკვდილიანობა 50 პროცენტით შემცირდა. (მონაცემები: arxivCaritas)
ქვეყანა წითელასგან თავისუფლად ითვლება მაშინ, როდესაც ვირუსის ადგილობრივი, უწყვეტი გადაცემა სულ მცირე თორმეტი თვის განმავლობაში არ დაფიქსირებულა. ბოლო ორ წელიწადში ეს სტატუსი რამდენიმე ქვეყანამ დაკარგა.
2025 წლის ნოემბერში პანამერიკულმა ჯანდაცვის ორგანიზაციამ კანადას ჩამოართვა ელიმინაციის სტატუსი თორმეტ თვეზე ხანგრძლივი უწყვეტი გადაცემის გამო, მას შემდეგ, რაც ქვეყანაში 2025 წელს 5 463 შემთხვევა დაფიქსირდა. 2026 წლის 26 იანვარს ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციამ გამოაცხადა, რომ სომხეთმა, ავსტრიამ, აზერბაიჯანმა, ესპანეთმა, გაერთიანებულმა სამეფომ და უზბეკეთმა ასევე დაკარგეს ელიმინაციის სტატუსი, 2024 წლის მონაცემებზე დაყრდნობით. იმავე შეფასებით, ევროპის რეგიონში ენდემური ან ხელახლა დამკვიდრებული გადაცემის მქონე ქვეყნების რაოდენობა თორმეტიდან ცხრამეტამდე გაიზარდა, ხოლო წითელა ამჟამად ცამეტ ქვეყანაშია ენდემურად მიჩნეული, მათ შორის საფრანგეთში, გერმანიასა და იტალიაში. (წყარო CDC + 2)
ამერიკის შეერთებული შტატები და მექსიკა შემდეგ რიგშია. 2026 წლის 9 ივლისის მდგომარეობით, ამერიკის შეერთებულ შტატებში წლის დასაწყისიდან 2 231 დადასტურებული შემთხვევა დაფიქსირდა, რაც უახლოვდება ბოლო ოცდაათი წლის რეკორდს, ხოლო ქვეყნის ელიმინაციის სტატუსი, რომელიც 2000 წლიდან აქვს, პანამერიკული ჯანდაცვის ორგანიზაციის 2026 წლის ნოემბრის სხდომაზე გადაისინჯება. მექსიკაში 2025 წელს 6 213 შემთხვევა დარეგისტრირდა.
მნიშვნელოვანია, რომ ეს არ არის მხოლოდ მაღალშემოსავლიანი ქვეყნების ამბავი. 2025 წლის აგვისტოდან 2026 წლის იანვრამდე, ჩრდილოეთ ამერიკის გარეთ, ყველაზე მეტი შემთხვევა დაფიქსირდა ინდოეთში (12 135), ანგოლაში (11 941) და ინდონეზიაში (8 892). ევროპის რეგიონში 2025 წელს 33 998 შემთხვევა დარეგისტრირდა, რაც 73 პროცენტით ნაკლებია 2024 წლის 127 412 შემთხვევაზე, თუმცა ეს კლება უფრო აფეთქებებზე გაძლიერებულ რეაგირებასა და მიმღებლების რაოდენობის ბუნებრივ ამოწურვას ასახავს, ვიდრე ძირეული მიზეზების მოგვარებას.
წითელას შემთხვევაში ერთი მაჩვენებელი გადამწყვეტია: ორდოზიანი ვაქცინაციით მოცვა 95 პროცენტზე მაღალი უნდა იყოს არა მხოლოდ ქვეყნის, არამედ თითოეული თემის დონეზე.
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციისა და გაეროს ბავშვთა ფონდის 2026 წლის 15 ივლისს გამოქვეყნებული შეფასებით, 2025 წელს ბავშვების მხოლოდ 84 პროცენტმა მიიღო წითელას პირველი დოზა და 77 პროცენტმა მეორე დოზა, რაც მკვეთრად ჩამორჩება 95 პროცენტიან ზღვარს. შედეგად, 57-მა ქვეყანამ 2025 წელს დიდი ან დამაზიანებელი აფეთქება დააფიქსირა.
იმავე მონაცემებით, 13.5 მილიონმა ბავშვმა სიცოცხლის პირველ წელს ვერცერთი ვაქცინა ვერ მიიღო, თუმცა ეს წინა წელთან შედარებით დაახლოებით 750 000-ით ნაკლებია. პროგრესს აბალანსებს იმ ბავშვების რიცხვი, რომლებიც ვაქცინაციას იწყებენ და არ ასრულებენ: 7.3 მილიონმა ჩვილმა მიიღო დიფთერიის, ტეტანუსისა და ყივანახველას პირველი დოზა, მაგრამ წითელას პირველ დოზამდე აღარ მივიდა.
განსხვავება 84 და 95 პროცენტს შორის მარტივი არითმეტიკა არ არის. წითელას ბაზისური რეპროდუქციული რიცხვი 12-დან 18-მდე მერყეობს, რაც ნიშნავს, რომ 84 პროცენტიანი მოცვის პირობებში ვირუსი, ერთხელ შემოტანილი, საშუალოდ ერთზე მეტ ადამიანს დააინფიცირებს და დაუცველ 16 პროცენტს იპოვის.
მიზეზები რეგიონების მიხედვით განსხვავდება და მათი ერთ ახსნაზე დაყვანა შეცდომაა.
დაბალშემოსავლიან და კონფლიქტურ გარემოში ძირითადი ბარიერი ხელმისაწვდომობაა. ნულოვანი დოზის ბავშვების ნახევარზე მეტი ცხოვრობს მყიფე, კონფლიქტურ და მოწყვლად გარემოში, თუმცა ეს რეგიონები მსოფლიოს ბავშვთა პოპულაციის მხოლოდ დაახლოებით მესამედს შეადგენს. სირიამ ერთ წელიწადში წითელას პირველი დოზის მოცვის თორმეტი პროცენტული პუნქტი დაკარგა, ხოლო სუდანმა, პირიქით, გლობალურად ყველაზე დიდი ერთწლიანი ზრდა აჩვენა, წითელას მოცვა ოცდაორი პუნქტით გაზარდა. ეს კონტრასტი აჩვენებს, რომ ომიც კი არ არის ავტომატური განაჩენი, თუ სერვისებზე წვდომა აღდგება.
საშუალო და მაღალშემოსავლიან ქვეყნებში სურათი სხვაგვარია. იქ, სადაც ვაქცინები სრულად ხელმისაწვდომია, მოცვა მაინც იკლებს პოლიტიკური ვალდებულების შესუსტების, სტრუქტურული პრობლემებისა და მზარდი ორჭოფობის გამო. სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში დიფთერიის, ტეტანუსისა და ყივანახველას პირველი დოზის მოცვა 2019 წლიდან ოცი პროცენტული პუნქტით დაეცა, ხოლო ბოსნია და ჰერცეგოვინამ, რეგიონში ყველაზე დიდი ზრდის შემდეგ, ერთ წელიწადში ოცდასამი პუნქტი დაკარგა. გაერთიანებულ სამეფოში წითელა-პაროტიტი-წითურას ვაქცინით მოცვის საერთო მაჩვენებელი 84.5 პროცენტია. UNICEF USAKFF
წითელა-წითურა-ყბაყურას ვაქცინა უკანასკნელ წლებში დეზინფორმაციული კამპანიებისა და პოლიტიზების ცენტრალურ სამიზნედ იქცა. სწორედ ეს განასხვავებს დღევანდელ ვითარებას ადრინდელი დაბრკოლებებისგან: პრობლემა აღარ არის მხოლოდ ლოგისტიკური.
საქართველოსთვის ეს არც შორეული და არც ახალი თემაა. ქვეყანას აქვს დიდი აფეთქებების ისტორია: 2004-2005 წლებში 8 377 შემთხვევა, 2013-2015 წლებში 11 495 შემთხვევა, რომელთა 60 პროცენტი თხუთმეტი წლის და უფროსი ასაკის ადამიანებზე მოდიოდა. 2016 წელს დაფიქსირდა 14 შემთხვევა, 2017 წელს 96, ხოლო 2018 წელს ისევ აფეთქება, 2 199 შემთხვევით.
ეს ციკლურობა შემთხვევითი არ არის. მისი მიზეზი იმუნიზაციის ხარვეზია იმ თაობებში, რომლებიც 1980-იანი წლების ბოლოდან 1990-იანი წლების შუა პერიოდამდე დაიბადნენ, როდესაც იმუნიზაციის სერვისების ხელმისაწვდომობა მკვეთრად შემცირდა. 2008 წელს ჩატარებული ეროვნული საიმუნიზაციო კამპანია 6-დან 27 წლამდე ასაკის მოსახლეობისთვის ვაქცინის უსაფრთხოებასთან დაკავშირებულმა უსაფუძვლო შიშებმა შეაფერხა და მოცვა მხოლოდ 50 პროცენტი აღმოჩნდა, რაც სწორედ დეზინფორმაციის ეპიდემიოლოგიური ფასის ადგილობრივი მაგალითია.
2004-2017 წლებში წითელა-წითურა-ყბაყურას ვაქცინის პირველი დოზით მოცვა 83-დან 97 პროცენტამდე მერყეობდა, მეორე დოზით კი 71-დან 91 პროცენტამდე. დღეს საქართველო არ არის იმ ათ ქვეყანას შორის ევროპის რეგიონში, რომლებმაც ორივე დოზით ეს ზღვარი გადალახეს. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციისა და გაეროს ბავშვთა ფონდის 2024 წლის შეფასებით, ეს ათი ქვეყანაა ანდორა, სომხეთი, ბელარუსი, კვიპროსი, უნგრეთი, ისლანდია, პორტუგალია, ტაჯიკეთი, თურქმენეთი და უზბეკეთი. ამასთან, რაკი 2026 წლის იანვარში ელიმინაციის სტატუსი დაკარგა ორმა უშუალო მეზობელმა, სომხეთმა და აზერბაიჯანმა, რაც ქვეყანაში ვირუსის შემოტანის ალბათობას პირდაპირ ზრდის
არა მხოლოდ წითელა
ვაქცინაციით მართვადი სხვა დაავადებებიც ავლენენ იმავე ტენდენციას.
პოლიომიელიტი ორ ენდემურ ქვეყანაში ისევ რჩება. 2026 წლის 2 აგვისტოს მდგომარეობით, ველური პოლიოვირუსის პირველი ტიპის თვრამეტი შემთხვევაა დადასტურებული მსოფლიოში, აქედან თხუთმეტი ავღანეთში და სამი პაკისტანში. ამასთან, ვაქცინიდან წარმოშობილი პოლიოვირუსი კვლავ ვრცელდება იქ, სადაც რუტინული იმუნიზაცია სუსტია: 2025 წლის ოქტომბრის ბოლოსთვის ცამეტ ქვეყანაში 151 შემთხვევა იყო დაფიქსირებული. აღსანიშნავია, რომ 2022 წელს მალავისა და მოზამბიკის აფეთქება ოფიციალურად დახურულად გამოცხადდა, თუმცა ეპიზოდმა აჩვენა, თუ რამდენად სწრაფად შეიძლება დაბრუნდეს ვირუსი რეგიონში, სადაც ათწლეულების განმავლობაში აღარ ფიქსირდებოდა. (მონაცემები: WHO)
დასავლეთ აფრიკაში დიფთერიის აფეთქებებმა რამდენიმე ქვეყანაში შეაფერხა პროგრესი. აქაც მთავარ ფაქტორად აცრების მაჩვენებლის შემცირება სახელდება.
დაბრუნების რისკი ორი პარამეტრის ნამრავლია: რამდენად გადამდებია პათოგენი და რამდენად სავარაუდოა მისი ხელახალი შემოტანა.
წითელა ორივე მაჩვენებლით ლიდერობს. მასთან მჭიდრო კონტაქტში მყოფი დაუცველი ადამიანების ოთხმოცდაათ პროცენტამდე ინფიცირდება, ამიტომ იგი საზოგადოებრივი იმუნიტეტის გაცილებით მაღალ ზღვარს მოითხოვს, ვიდრე, მაგალითად, გრიპი. ამავდროულად, წითელა გლობალურად ბევრად უფრო გავრცელებულია, ვიდრე პოლიოვირუსი, რაც შემოტანის ალბათობას ზრდის.
ეს ლოგიკა პრაქტიკულ დასკვნას გვთავაზობს: აფეთქებები იქ ხდება, სადაც მაღალი შემოტანის რისკი ემთხვევა მაღალ მიმღებლობას. ეს კომბინაცია ეროვნულ საშუალო მაჩვენებლებში იმალება. ქვეყანას შეიძლება ჰქონდეს 95 პროცენტიანი ეროვნული მოცვა და მაინც ჰქონდეს ქალაქები, უბნები ან თემები, სადაც მოცვა 70 პროცენტს არ აღემატება. სწორედ ამიტომ არის მიზნობრივი, სუბნაციონალური ინტერვენციები უფრო ეფექტიანი, ვიდრე ზოგადი ეროვნული კამპანიები.
წითელა ინდიკატორული დაავადებაა. მისი მაღალი გადამდებლობის გამო, იმუნიზაციის ხარვეზი ჯერ სწორედ წითელაზე ვლინდება და მხოლოდ შემდეგ ჩნდება ყივანახველას, ყბაყურას და ჩუტყვავილას შემთხვევების ზრდა. სხვა სიტყვებით, წითელას აფეთქება იშვიათად არის იზოლირებული პრობლემა: იგი უფრო ფართო სისტემური სისუსტის სიმპტომია.
დღეს მოსახლეობის დიდ ნაწილს აღარ აქვს ამ დაავადებებთან პირადი გამოცდილება და უჭირს რისკის აღქმა. ეს პარადოქსი გლობალურია. სწორედ იმიტომ, რომ ვაქცინებმა იმუშავეს, დაავადებები, რომელთა წინააღმდეგაც ისინი შეიქმნა, აბსტრაქციად იქცა. ხოლო აბსტრაქციასთან შედარებით, ვაქცინის რისკები, რაც არ უნდა მცირე იყოს, უფრო კონკრეტულად აღიქმება. ამ დისბალანსის აღდგენა კომუნიკაციის ამოცანაა.
მიმდინარე მატება დროებითი შეფერხებაა თუ ხანგრძლივი ტენდენცია, ჯერ არ ვიცით. თუმცა ერთი რამ უკვე ცხადია: ელიმინაციის სტატუსი მყიფეა. ის ყოველწლიური მუშაობის შედეგია და მისი დაკარგვა შესაძლებელია იმ ქვეყნებშიც, სადაც იმუნიზაციის სისტემა ათწლეულებია მყარად ითვლებოდა.
