WHO-ის ახალი ანგარიშის მიხედვით, კიბო დღესაც ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე გლობალური ჯანმრთელობის გამოწვევაა: ყოველწლიურად მსოფლიოში დაახლოებით 20.6 მილიონი ახალი შემთხვევა და თითქმის 10 მილიონი სიკვდილი ფიქსირდება. თუ ქვეყნები პრევენციას, ადრეულ დიაგნოსტიკას და მკურნალობაზე ხელმისაწვდომობას არ გააძლიერებენ, ახალი შემთხვევების რაოდენობა 2050 წლისთვის თითქმის 35 მილიონამდე შეიძლება გაიზარდოს.
WHO-ის Global Status Report on Cancer 2026, რომელიც კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტოსთან (IARC) ერთად მომზადდა, კიბოს მხოლოდ სამედიცინო პრობლემად არ განიხილავს. ანგარიშის მთავარი გზავნილია, რომ კიბო ერთდროულად არის ჯანმრთელობის, ეკონომიკური, სოციალური და სამართლიანობის პრობლემა. დაავადება ყოველდღიურად 26 000-ზე მეტ სიცოცხლეს იწირავს და სიკვდილიანობის გლობალურ მიზეზებს შორის გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების შემდეგ მეორე ადგილზე რჩება.
კიბოს შემთხვევების მოსალოდნელი ზრდის ერთი მიზეზი მოსახლეობის დაბერება და ზრდაა. მაგრამ WHO ხაზს უსვამს, რომ ეს არ არის გარდაუვალი სცენარი. WHO-ის მიხედვით, კიბოს შემთხვევების დაახლოებით 40% უკავშირდება ისეთ რისკფაქტორებს, რომელთა შემცირება ან პრევენცია შესაძლებელია. მათ შორისაა თამბაქოს მოხმარება, ალკოჰოლი, ჭარბი წონა, არასაკმარისი ფიზიკური აქტივობა და ინფექციები – მაგალითად ადამიანის პაპილომავირუსი (HPV), B და C ჰეპატიტები და Helicobacter pylori.
ეს ნიშნავს, რომ კიბოს ტვირთის შემცირება მხოლოდ ახალი წამლებით არ მიიღწევა. საჭიროა ძლიერი პრევენციული პოლიტიკა: თამბაქოს კონტროლი, ვაქცინაცია, ჯანსაღი კვებისა და ფიზიკური აქტივობის ხელშეწყობა, ინფექციების კონტროლი, სკრინინგი და ადრეული დიაგნოსტიკა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია HPV ვაქცინაცია და საშვილოსნოს ყელის კიბოს პრევენცია, რადგან ეს არის სფერო, სადაც სწორ პოლიტიკას შეუძლია მომავალში ათასობით შემთხვევის პრევენცია უზრუნველყოს.
ანგარიში ასევე აჩვენებს მკვეთრ უთანასწორობას. მაღალი შემოსავლის ქვეყნებში ძუძუს კიბოს მქონე ქალების დაახლოებით 87% დიაგნოზიდან 5 წლის შემდეგ ცოცხალია, დაბალი შემოსავლის ქვეყნებში კი ეს მაჩვენებელი დაახლოებით 42%-ია. ეს განსხვავება მხოლოდ დაავადების ბიოლოგიით არ აიხსნება – მთავარი ფაქტორებია სკრინინგზე, დიაგნოსტიკაზე, ქირურგიაზე, სხივურ თერაპიაზე, მედიკამენტებზე და პალიატიურ ზრუნვაზე ხელმისაწვდომობა.
კიბოს გლობალური ტვირთი რეგიონებშიც განსხვავებულად ნაწილდება. 2024 წელს აზიაზე მოდიოდა კიბოს ახალი შემთხვევების 50.7% და სიკვდილიანობის 56.5%, რაც დიდწილად მოსახლეობის ზომას უკავშირდება. ევროპას კი, მიუხედავად იმისა, რომ მსოფლიოს მოსახლეობის დაახლოებით 9%-ს მოიცავს, გლობალური კიბოს შემთხვევების 21% და სიკვდილიანობის 20% უკავშირდება. აფრიკისა და აზიის ზოგიერთ ქვეყანაში შემთხვევების ოფიციალური მაჩვენებელი შედარებით დაბალია, მაგრამ სიკვდილიანობა არაპროპორციულად მაღალია – რაც ხშირად დაგვიანებულ დიაგნოსტიკასა და მკურნალობაზე შეზღუდულ წვდომას ასახავს.
WHO-ის ანგარიში პროგრესსაც აჩვენებს. თამბაქოს მოხმარება 2010 წლის შემდეგ 27%-ით შემცირდა, რაც ზოგიერთ რეგიონში ფილტვის კიბოს შემთხვევებისა და სიკვდილიანობის კლებას უკავშირდება. ქვეყნების 82%-ს უკვე აქვს კიბოს კონტროლის ეროვნული გეგმა, მაშინ როცა 2010 წელს ასეთი გეგმა მხოლოდ დაახლოებით ნახევარს ჰქონდა. ასევე გაიზარდა კლინიკური კვლევების რაოდენობაც – 2005–2021 წლებში რეგისტრირებული ონკოლოგიური კლინიკური კვლევები საშუალოდ წლიურად 7.3%-ით იზრდებოდა.
მაგრამ სწორედ აქ ჩნდება მთავარი წინააღმდეგობა: მეცნიერება სწრაფად ვითარდება, თუმცა სარგებელი თანაბრად არ ნაწილდება. WHO-ის მიხედვით, დაბალი და დაბალი-საშუალო შემოსავლის ქვეყნებში კიბოს 20 პრიორიტეტული მედიკამენტის ხელმისაწვდომობა მხოლოდ 9%-დან 54%-მდე მერყეობს, მაღალი შემოსავლის ქვეყნებში კი 68%-დან 94%-მდე. ეს ნიშნავს, რომ იმავე დიაგნოზის მქონე პაციენტის შანსი დიდწილად დამოკიდებულია იმაზე, სად ცხოვრობს და რა რესურსი აქვს მის ჯანდაცვის სისტემას.
კიბოს ტვირთი მხოლოდ მკურნალობის ფასით არ იზომება. WHO-ის პირველმა გლობალურმა გამოკითხვამ კიბოთი დაზარალებულ ადამიანებში აჩვენა, რომ სულ მცირე 45% ფინანსურ სირთულეებს განიცდის, ნახევარზე მეტი მენტალური ჯანმრთელობის პრობლემებზე საუბრობს, ხოლო თითქმის ყველა მომვლელი ასახელებს მნიშვნელოვან დატვირთვას – მათ შორის აუნაზღაურებელ მოვლას, სოციალურ იზოლაციას და ცხოვრების წესის მკვეთრ ცვლილებას.
საქართველოსთვის ეს ანგარიში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გზავნილია. კიბოს კონტროლი არ იწყება მხოლოდ ონკოლოგიურ კლინიკაში. ის იწყება ვაქცინაციით, თამბაქოს კონტროლით, პირველადი ჯანდაცვის დონეზე რისკების შეფასებით, სკრინინგის პროგრამების რეალური გამოყენებით, პაციენტის დროული გადამისამართებით და მკურნალობის ფინანსური ბარიერების შემცირებით.
საქართველოს მსგავს ქვეყნებში მთავარი გამოწვევა ხშირად არა მხოლოდ ინოვაციური მკურნალობის არსებობაა, არამედ პაციენტის გზის ორგანიზება: რამდენად მალე ამჩნევს ადამიანი სიმპტომს, რამდენად სწრაფად ხვდება ექიმთან, რამდენად ხელმისაწვდომია დიაგნოსტიკა, მოლეკულური ტესტირება, ქირურგია, სხივური თერაპია, მედიკამენტები და პალიატიური ზრუნვა. WHO-ის ანგარიშის ერთ-ერთი მთავარი იდეაც სწორედ ესაა – კიბოსთან ბრძოლა ფრაგმენტული სერვისებით ვერ იქნება ეფექტური.
საბოლოოდ, WHO-ის გაფრთხილება მხოლოდ სტატისტიკური პროგნოზი არ არის. ეს არის მოწოდება, რომ ქვეყნებმა კიბოს წინააღმდეგ პოლიტიკა პრევენციიდან პალიატიურ ზრუნვამდე ერთიან სისტემად დაინახონ. ახალი წამლები და ტექნოლოგიები მნიშვნელოვანია, მაგრამ თუ ადრეული დიაგნოსტიკა, ფინანსური დაცვა და თანაბარი ხელმისაწვდომობა არ გაძლიერდა, კიბოს გლობალური პროგრესი მილიონობით ადამიანისთვის ისევ მიუწვდომელი დარჩება.
2050 წლისთვის კიბოს შემთხვევების თითქმის გაორმაგება გარდაუვალი არ არის. მაგრამ მისი თავიდან ასაცილებლად გადაწყვეტილებები ახლა უნდა მიიღებოდეს – არა მხოლოდ სამედიცინო ლაბორატორიებში, არამედ ჯანდაცვის პოლიტიკაში, განათლებაში, პირველადი ჯანდაცვის სისტემაში და საზოგადოებრივ ქცევებში.
