ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია ქვეყნებს მოუწოდებს, გააფართოონ ახალშობილთა სკრინინგი თანდაყოლილი მდგომარეობების ადრეული ამოცნობისთვის. WHO-ის მთავარი გზავნილია, რომ ბევრი დაავადება ან მდგომარეობა, რომელიც ბავშვის ჯანმრთელობას, განვითარებას ან სიცოცხლეს საფრთხეს უქმნის, შეიძლება ადრეულ დღეებში გამოვლინდეს და დროულმა მკურნალობამ უზრუნველყოს სიკვდილის, მძიმე გართულებების ან ხანგრძლივი შეზღუდული შესაძლებლობის პრევენცია.
ახალშობილთა სკრინინგი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტიანი, მაგრამ ხშირად ნაკლებად განხილული ინსტრუმენტია. მისი მიზანი არ არის უკვე დაავადებული ბავშვის დიაგნოსტიკა მაშინ, როცა სიმპტომები აშკარა ხდება. პირიქით – სკრინინგი ეძებს ისეთ მდგომარეობებს, რომლებიც დაბადებისას შეიძლება საერთოდ არ შეიმჩნევა, მაგრამ მკურნალობის დაგვიანების შემთხვევაში ბავშვის განვითარებასა და ჯანმრთელობაზე მძიმე გავლენა ახდენს.
WHO-მ 2026 წლის 23 ივნისს გამოაქვეყნა ახალი ანგარიში, რომელიც ქვეყნებს ახალშობილთა სკრინინგის, დიაგნოსტიკისა და მართვის გაძლიერებისკენ მოუწოდებს. დოკუმენტი განსაკუთრებით ფოკუსირებულია დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებზე, სადაც თანდაყოლილი მდგომარეობების ადრეული ამოცნობა და შემდგომი მკურნალობა ხშირად შეზღუდულია.
ორგანიზაციის მიხედვით, მსოფლიოში ყოველწლიურად დაახლოებით 8 მილიონი ბავშვი იბადება თანდაყოლილი მდგომარეობით. თანდაყოლილი მდგომარეობები დღეს 5 წლამდე ბავშვთა სიკვდილიანობის თითქმის 8%-ს შეადგენს. განსაკუთრებით მძიმეა ის ფაქტი, რომ მძიმე თანდაყოლილი მდგომარეობებით დაბადებული ბავშვების დაახლოებით 90% დაბალი და საშუალო შემოსავლის ქვეყნებში ცხოვრობს – იქ, სადაც სკრინინგზე, დიაგნოსტიკასა და მკურნალობაზე წვდომა ხშირად ყველაზე ნაკლებია.
WHO-ის მიხედვით, ახალშობილთა სკრინინგით შესაძლებელია ისეთი მდგომარეობების ადრეული ამოცნობა, როგორიცაა თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზი, ნამგლისებრუჯრედოვანი დაავადება, სმენის დარღვევა და ზოგიერთი მეტაბოლური დაავადება. ეს განსხვავებული მდგომარეობებია, მაგრამ მათ საერთო ლოგიკა აქვთ: თუ დროულად გამოვლინდა, მკურნალობა ან მართვა შეიძლება ბავშვის განვითარების, სიცოცხლის ხარისხისა და გადარჩენის შანსის მნიშვნელოვნად გაუმჯობესებას დაეხმაროს.
მაგალითად, თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზი დაბადებისას ხშირად შეუმჩნეველია, მაგრამ მკურნალობის დაგვიანებამ შეიძლება ტვინის განვითარებაზე სერიოზულად იმოქმედოს. ადრეული გამოვლენის შემთხვევაში კი მკურნალობა შედარებით მარტივია და ბავშვს ნორმალური განვითარების ბევრად უკეთესი შანსი აქვს. იგივე პრინციპი ვრცელდება სხვა მდგომარეობებზეც: მთავარია პრობლემა მანამდე გამოვლინდეს, სანამ ზიანი შეუქცევადი გახდება.
WHO ხაზს უსვამს, რომ ქვეყნების შესაძლებლობები ერთმანეთისგან მკვეთრად განსხვავდება. ზოგ ქვეყანაში ყველა ახალშობილს 50-ზე მეტ მდგომარეობაზე ამოწმებენ, მაშინ როცა ზოგს არც ერთ მდგომარეობაზე სისტემური სკრინინგის ჩატარება არ შეუძლია. ამიტომ ორგანიზაცია არ ამბობს, რომ ყველა ქვეყანამ ერთდროულად ძალიან ფართო და ძვირადღირებული პანელი უნდა დანერგოს. უფრო პრაქტიკული რეკომენდაცია ასეთია: ქვეყანამ უნდა დაიწყოს ერთი ან რამდენიმე პრიორიტეტული მდგომარეობით – იმით, რაც ადგილობრივად ყველაზე მნიშვნელოვანია და რომლის დიაგნოსტიკასა და მკურნალობასაც სისტემა რეალურად შეძლებს.
ეს მნიშვნელოვანი მიდგომაა, რადგან სკრინინგი მხოლოდ ტესტი არ არის. თუ ახალშობილს დადებითი სკრინინგის პასუხი აქვს, შემდეგ საჭიროა დამადასტურებელი დიაგნოსტიკა, ოჯახთან კონსულტაცია, მკურნალობა, სპეციალისტებთან გადამისამართება და ხანგრძლივი მეთვალყურეობა. თუ ეს ჯაჭვი არ არსებობს, სკრინინგი მხოლოდ პრობლემის აღმოჩენად დარჩება და ბავშვისთვის რეალურ სარგებელს ვერ შექმნის.
სწორედ ამიტომ WHO ახალშობილთა სკრინინგს განიხილავს არა როგორც ცალკე ლაბორატორიულ სერვისს, არამედ როგორც მთლიან გზას – დაბადებიდან დიაგნოსტიკამდე, მკურნალობამდე, რეაბილიტაციამდე და ოჯახზე მორგებულ მხარდაჭერამდე. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ ბავშვებისთვის, რომლებსაც შესაძლოა მთელი ცხოვრების განმავლობაში დასჭირდეთ სამედიცინო, განვითარების, სოციალური ან ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა.
ანგარიშში მოყვანილია რამდენიმე ქვეყნის მაგალითიც. არგენტინამ ახალშობილთა სკრინინგის მოცვა თითქმის უნივერსალურ დონემდე გაზარდა. ბრაზილიამ ქვეყნის მასშტაბით გააფართოვა სკრინინგი რამდენიმე სიცოცხლისთვის საშიშ მდგომარეობაზე. ეგვიპტეში ახალშობილთა მოვლის გზა მოიცავს სმენისა და თანდაყოლილი ჰიპოთირეოზის უნივერსალურ სკრინინგს პირველადი ჯანდაცვის სერვისებში. ინდოეთის ეროვნულმა პროგრამამ სამ წელიწადში 28 მილიონზე მეტი ბავშვი შეამოწმა და დაახლოებით 900,000 ბავშვს აღმოუჩინა თანდაყოლილი მდგომარეობა, რის შემდეგაც ისინი დიაგნოსტიკასა და მხარდაჭერის სერვისებთან დააკავშირეს.
ფილიპინების მაგალითიც საინტერესოა: პროგრამა პილოტის სახით 24 ჰოსპიტალში დაიწყო, დღეს კი 7,000-ზე მეტ დაწესებულებაში ტარდება და ახალშობილებს 29 მდგომარეობაზე ამოწმებს. ყველა სკრინინგულ მდგომარეობას აქვს დიაგნოსტიკისა და მართვის გზა ეროვნული ჯანდაცვის სისტემაში, პროგრამა კი ეროვნული დაზღვევით ფინანსდება და კანონით არის განსაზღვრული. ეს კარგად აჩვენებს, რომ სკრინინგის წარმატება მხოლოდ ტესტის არსებობით არ იზომება – საჭიროა დაფინანსება, სამართლებრივი ჩარჩო, რეფერალის სისტემა და მკურნალობაზე ხელმისაწვდომობა.
საქართველოსთვის ეს თემა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. ახალშობილთა სკრინინგის გაფართოება მხოლოდ ერთი ახალი ტესტის დამატებას არ ნიშნავს. ეს ნიშნავს, რომ ქვეყანაში უნდა არსებობდეს მკაფიო პასუხი რამდენიმე კითხვაზე: რომელი მდგომარეობებია პრიორიტეტული? ყველა ახალშობილს აქვს თუ არა თანაბარი წვდომა სკრინინგზე, მათ შორის რეგიონებში? რამდენად სწრაფად მოდის პასუხი? ვინ უკავშირდება ოჯახს დადებითი პასუხის შემთხვევაში? სად ხდება დამადასტურებელი დიაგნოსტიკა? ფინანსდება თუ არა მკურნალობა? და რა ხდება ბავშვის შემდგომი განვითარების მხარდაჭერის ეტაპზე?
თუ ეს კითხვები წინასწარ არ არის გადაწყვეტილი, სკრინინგის გაფართოებამ შეიძლება სისტემური დაბნეულობა შექმნას. მშობელმა შეიძლება მიიღოს დადებითი ან საეჭვო პასუხი, მაგრამ ვერ გაიგოს, სად წავიდეს, რა უნდა გააკეთოს, რამდენად სერიოზულია მდგომარეობა და ვინ ეხმარება შემდეგ ნაბიჯებში. ამიტომ WHO-ის მიდგომა ძალიან პრაქტიკულია: სკრინინგი უნდა იყოს ინტეგრირებული რუტინულ ჯანდაცვაში და დაკავშირებული დიაგნოსტიკასთან, მკურნალობასთან და ხანგრძლივ მხარდაჭერასთან.
აქვე მნიშვნელოვანია მშობლებისთვის სწორი განმარტებაც. ახალშობილთა სკრინინგი არ ნიშნავს, რომ ბავშვს აუცილებლად აქვს დაავადება. დადებითი სკრინინგის პასუხი ხშირად ნიშნავს, რომ საჭიროა დამატებითი, დამადასტურებელი კვლევა. ამიტომ კომუნიკაცია უნდა იყოს ფრთხილი, მშვიდი და გასაგები – ისე, რომ ოჯახმა არც რისკი უგულებელყოს და არც ზედმეტი შიში შეექმნას.
ახალშობილთა სკრინინგის გაფართოება ასევე ჯანდაცვის თანასწორობის საკითხია. თუ ტესტირება მხოლოდ დიდ ქალაქებშია სწრაფად ხელმისაწვდომი, ხოლო რეგიონებში პასუხები გვიანდება ან დადასტურებითი კვლევები რთულად მისაწვდომია, მაშინ ყველაზე მოწყვლადი ოჯახები ისევ უკან რჩებიან. ამიტომ პროგრამის წარმატება უნდა გაიზომოს არა მხოლოდ იმით, რამდენი მდგომარეობა შედის პანელში, არამედ იმითაც, რამდენად სწრაფად და თანაბრად იღებს ბავშვი რეალურ დახმარებას.
საბოლოოდ, WHO-ის ახალი გზავნილი ძალიან მკაფიოა: ახალშობილთა სკრინინგი არის შესაძლებლობა, რომ ჯანმრთელობის სისტემა ბავშვს დაეხმაროს მანამდე, სანამ დაავადება მძიმე შედეგს გამოიწვევს. ეს არის პრევენცია ყველაზე ადრეულ ეტაპზე – სიცოცხლის პირველ დღეებში.
თუ ქვეყანა სწორად აირჩევს პრიორიტეტულ მდგომარეობებს, უზრუნველყოფს ხარისხიან ტესტირებას, სწრაფ დადასტურებას, მკურნალობას და ოჯახის მხარდაჭერას, ახალშობილთა სკრინინგი შეიძლება იქცეს ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტიან ინვესტიციად ბავშვის სიცოცხლესა და განვითარებაში.
