საავტორო უფლებების დაცვის ნოტა: წინამდებარე სტატიის ავტორია ბიბისის (BBC) ჯანდაცვის კორესპონდენტი მელისა ჰოგენბუმი (Melissa Hogenboom) და იგი ორიგინალის სახით გამოქვეყნდა საერთაშორისო საინფორმაციო პლატფორმა BBC-ზე.
როდესაც ქალები დიდ წარმატებებს აღწევდნენ, წარსულში შეცდომით მიიჩნევდნენ ხოლმე, რომ “ესენი კი არ იყვნენ ქალები, რომლებმაც ეს დიდებული საქმეები ჩაიდინეს, არამედ ისინი იყვნენ კაცები კაბებში!“, – წერდა ფილოსოფოსი მერი ასტელი 1705 წელს. დედოფალ ელისაბედ I-საც კი მიეწერება ცნობილი ფრაზა, რომ ის ქვეყანას მეფესავით მართავდა, მიუხედავად იმისა, რომ “სუსტი ქალის“ სხეული ჰქონდა – თითქოს მართვა აუცილებლად კაცური გზა ყოფილიყოს. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ისტორიები წარსულს ეკუთვნის, დაფარული გენდერული მიკერძოება იმის შესახებ, თუ რას ნიშნავს იყო წარმატებული და ძლიერი ინდივიდი, დღესაც არსებობს.
ჩვენ დღესაც ისეთ თვისებებს, როგორიცაა ემპათია (სხვისი განცდების გაგებისა და გაზიარების უნარი), ბუნებრივად ქალურ თვისებად აღვიქვამთ, ხოლო დომინანტობასა და თავდაჯერებულობას – კაცურად. ერთნაირი ქცევის დროსაც კი, კაცებს მიიჩნევენ თავდაჯერებულებად, ხოლო ქალებს — აგრესიულებად. განსაკუთრებით გამოირჩევა ემპათია, რომელსაც ხშირად გენდერულ ჩარჩოებში სვამენ. ითვლება, რომ ქალები ბუნებრივი “ემპათები“ არიან, ხოლო კაცები, რომლებიც მეტ ემპათიას ავლენენ, სუსტებად აღიქმებიან.
მაგრამ რატომ ხდება ასე? მართალია, რომ ქალები ბუნებრივად უფრო ემპათიურები არიან, თუ ამას საზოგადოება გვკარნახობს? ასეთ გენდერულ სტერეოტიპებს აშკარა გავლენა აქვს ბავშვების აღზრდაზე, სამუშაო კულტურასა და ლიდერობაზე. თუმცა, ნაკლებად შესამჩნევია ის, თუ რამდენად ადრეულ ასაკში იწყება ეს მიკერძოება და როგორ აძლიერებს სტერეოტიპები ჩვენს მოლოდინებს, რაც მკაცრ საზღვრებს უწესებს ადამიანების ქცევას.
ემპათია მოიცავს როგორც სხვისი ფიქრებისა და გრძნობების გაგების უნარს, ისე მათზე ადეკვატური რეაგირების შესაძლებლობას. იგი შეიძლება დაიყოს კოგნიტურ (შემეცნებით) ემპათიად – ჩვენი უნარი, ამოვიცნოთ ემოციები და შევხედოთ სიტუაციას სხვისი პერსპექტივიდან – და აფექტურ, ანუ ემოციურ ემპათიად, როდესაც სხვის განცდებზე თავადვე გამოგვიმუშავდება ემოციური პასუხი. მეცნიერები ემპათიის გასაზომად სხვადასხვა მეთოდს იყენებენ, მათ შორის კითხვარებსა და პრაქტიკულ დავალებებს. კვლევები დიდი ხანია აჩვენებს, რომ ქალები ამ ტესტებში, საშუალოდ, კაცებზე მაღალ ქულებს იღებენ.
კემბრიჯის უნივერსიტეტის კლინიკური ფსიქოლოგი საიმონ ბარონ-კოენი ამტკიცებს, რომ ეს იმიტომ ხდება, რომ ქალის ტვინი “ძირითადად ემპათიისთვის არის მოწყობილი“, რაც ქალებს განსაკუთრებით უხამებს მზრუნველის როლს, ხოლო კაცის ტვინი “სისტემების გაგებისა და აგებისთვის არის ბიოლოგიურად პროგრამირებული“. მიუხედავად იმისა, რომ სოციალური ფაქტორები აშკარად მოქმედებს ემპათიაზე, ბარონ-კოენის ნაშრომები მიუთითებს, რომ მუცლადყოფნის პერიოდში ჰორმონების ზემოქმედება დიდ როლს თამაშობს სოციალურ განვითარებაში. მისმა 2006 წლის კვლევამ, რომელშიც 6-დან 9 წლამდე ასაკის 200-ზე მეტი ბავშვი მონაწილეობდა, აჩვენა, რომ ორსულობისას სანაყოფე წყლებში ტესტოსტერონის დონე – რომელიც ბიჭებში უფრო მაღალია, ვიდრე გოგოებში – პირდაპირ კავშირშია იმასთან, თუ როგორ შეასრულეს ბავშვებმა შემეცნებითი ტესტები წესებისა და კანონზომიერებების ანალიზის უნარზე. მუცლადყოფნისას ტესტოსტერონის ზემოქმედება უფრო ზუსტად წინასწარმეტყველებდა ბავშვის ტესტის ქულებს, ვიდრე მხოლოდ მისი სქესი. ანალოგიურმა 2007 წლის კვლევამ ასევე აჩვენა, რომ ნაყოფის ტესტოსტერონის დონე უკუპროპორციულ კავშირში იყო ემპათიის ტესტის ქულებთან. “აშკარაა, რომ ისეთი რამ, როგორიცაა ემპათია, ბიოლოგიისა და სოციალური ფაქტორების კომპლექსური ნაზავია“, — ამბობს ბარონ-კოენი.
ბევრი სხვა მკვლევარი, მაგალითად, ნეირომცენიერი ჯინა რიპონი, ამ ჰორმონულ თეორიას პრობლემურად მიიჩნევს. “იდეა, რომ ყველა ქალი ბუნებრივად უფრო ემპათიურია, არის ე.წ. ‘ქალის ტვინის მითის’ ნაწილი“, – ამბობს ის. რიპონი შეგვახსენებს, რომ პატარა ბავშვების ტვინი საოცრად მგრძნობიარეა გარე გავლენების მიმართ. ერთ-ერთ მნიშვნელოვან კვლევაში, რომელმაც გენდერული განსხვავებები გამოავლინა ემპათიის დავალებებში, სხვაობა არ ყოფილა დიდი: ქალები უფრო ემპათიურები აღმოჩნდნენ შესწავლილი 57 ქვეყნიდან 36-ში, მაგრამ 21 ქვეყანაში ქულები ძალიან მსგავსი იყო და ავტორებმა განაცხადეს, რომ მათ “არ შეუძლიათ მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის დადგენა“.
მიუხედავად იმისა, რომ ქალები საშუალოდ ოდნავ მაღალ ქულებს იღებენ ემპათიის კვლევებში, ვარიაციის დიაპაზონი თავად სქესის შიგნით გაცილებით დიდია, ვიდრე სქესთა შორის სხვაობა. “თუ შეხედავთ ემპათიის ქულების გადანაწილებას კაცებისა და ქალების პოპულაციაში, სხვაობა უზარმაზარია“, – ამბობს რიპონი.
გოგოებსა და ქალებზე ხშირად ამბობენ, რომ ისინი უფრო მეტად აქცევენ ყურადღებას სხვების სახეებს, რაც ემპათიისთვის მნიშვნელოვანი უნარია, თუმცა კვლევის შედეგები არაერთგვაროვანია და უახლესი მონაცემები აჩვენებს, რომ ეს თვისება თანდაყოლილი არ არის. 2025 წელს გამოქვეყნებულმა მეტა-ანალიზმა შეაჯამა 31 კვლევა, სადაც აკვირდებოდნენ, როგორ რეაგირებდნენ ერთ თვემდე ასაკის გოგოები და ბიჭები სხვების სახეებზე, ტიროდნენ თუ არა, როდესაც სხვა ტიროდა და რამდენად ფხიზლად იყვნენ გარშემომყოფების მიმართ. ყველა ამ მაჩვენებელში, მიუხედავად სქესისა, ჩვილები ერთმანეთისგან არ განსხვავდებოდნენ სოციალური აღქმითა და სხვების ემოციების გაგების სურვილით.
მეტიც, 2018 წლის მასშტაბურმა გენეტიკურმა კვლევამ, რომელშიც 46 000-ზე მეტი ადამიანი მონაწილეობდა, აჩვენა, რომ გენები მართლაც თამაშობენ როლს იმაში, თუ რამდენად ემპათიურია ადამიანი. თუმცა, არცერთი ეს გენი არ არის დაკავშირებული ადამიანის სქესთან. ვარუნ ვარიერმა, კემბრიჯის უნივერსიტეტის ასისტენტ-პროფესორმა და ამ კვლევის ავტორმა, მაშინ განმარტა, რომ “რადგან ინდივიდებს შორის ემპათიის ხარისხის სხვაობის მხოლოდ მეათედია განპირობებული გენეტიკით, თანაბრად მნიშვნელოვანია არაგენეტიკური ფაქტორების გაგებაც“. ეს ნიშნავს, რომ გარემო, სადაც ადამიანი იზრდება და ცხოვრობს, უდიდეს როლს თამაშობს.
ბევრი მეცნიერი ამტკიცებს, რომ ქალები ემპათიურ თვისებებს ავლენენ არა იმიტომ, რომ ეს თანდაყოლილია, არამედ იმიტომ, რომ გოგოებსა და ქალებს ძალიან ადრეული ასაკიდანვე ასწავლიან საკუთარი ემოციების გამოხატვას და სხვების საჭიროებების პრიორიტეტულად ქცევას. გოგონებს ხშირად სთავაზობენ სათამაშოებს, რომლებიც მზრუნველობის უნარებს ავითარებს, ხოლო ბიჭებს მოუწოდებენ ითამაშონ მანქანებითა და ხელსაწყოებით. “პატარა გოგოებს ეუბნებიან, რომ იყვნენ კარგები, თბილები და არ იყვნენ უხეშები, ამიტომ ეს თანდათან მათი პიროვნების ნაწილი ხდება“, – ამბობს რიპონი.
ბევრმა კვლევამ ასევე აჩვენა, რომ ძალაუფლება ამახინჯებს ჩვენს ემპათიას და ხელს უშლის ადამიანებს მის განცდაში. ჩემს წიგნში “ოჯახის მარჩენალნი“ (Breadwinners) მე განვიხილავ არგუმენტს, რომ რადგან კაცებს ისტორიულად უფრო მეტი ძალაუფლება ჰქონდათ, ვიდრე ქალებს – და დღესაც ასეა ბიზნესსა და პოლიტიკაში – მათ უფრო ნაკლები ემპათიის განცდა ახასიათებთ. მეორე მხრივ, აღმოჩნდა, რომ ფინანსურად ნაკლებად ძლიერი ადამიანები უკეთ კითხულობენ სხვების ემოციებს.
ერთ-ერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ პირები, რომლებიც საკუთარ თავს მიაკუთვნებდნენ დაბალ შემოსავალს და დაბალ სოციალურ კლასთან ასოცირებულ კულტურულ ჯგუფებს, უკეთ ახერხებდნენ სხვების ემოციების ამოცნობას. ის ფაქტი, რომ ქალები ემპათიის ტესტებში მაღალ ქულებს იღებენ, შესაძლოა გამომდინარეობდეს ძალაუფლების მქონე პირების მიმართ მაღალი აღქმადობის საჭიროებიდან, რაც მათ საკუთარ შედარებით ნაკლებ ძალაუფლებასთან არის დაკავშირებული.
რაც მთავარია, ემპათიის სწავლა შესაძლებელია – აცხადებს ნათან სპრენგი, მაკგილის უნივერსიტეტის ნევროლოგი. “როგორც კი გავიგებთ, რომ ემოციური გამოცდილება დიაპაზონია, შეგვიძლია მასზე ფოკუსირება მოვახდინოთ, ვისწავლოთ სხვების ემოციები და გავაუმჯობესოთ ჩვენი ემპათია. ეს არ არის სტატიკური, ის დინამიკური პროცესია მთელი სიცოცხლის განმავლობაში“.
2023 წლის ნევროლოგიურმა კვლევამ ნათლად აჩვენა, რომ ქალებისა და კაცების ტვინის ტალღები თითქმის ერთნაირად რეაგირებენ, როდესაც მათ მტკივნეულ ან ნეიტრალურ სახის გამომეტყველებებს უჩვენებენ. თუმცა, ექსპერიმენტის იმ ნაწილში, სადაც მონაწილეები ემპათიის კითხვარებს ავსებდნენ, კაცებმა საშუალოდ უფრო დაბალი ქულები დააფიქსირეს — გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც მათ წინასწარ უთხრეს, რომ კარგ შედეგს აჩვენებდნენ. კაცების იმ ჯგუფში, რომლებსაც წინასწარ მიაწოდეს ინფორმაცია, თითქოს კაცებიც ბუნებრივად “კარგად აზიარებენ და ზრუნავენ სხვების გრძნობებზე“, გენდერული სხვაობა ემპათიის თვითშეფასებაში სრულად გაქრა.
ეს მიგნებები მიუთითებს არა მხოლოდ იმაზე, რომ ემპათიის ექსპერიმენტები რთულად სცილდება პირად და სოციალურ მიკერძოებებს, არამედ ადასტურებს ჰიპოთეზას, რომ ადამიანის მოლოდინები და მოტივაცია უდიდეს როლს თამაშობს ემპათიაში. ქალები “უფრო ემპათიურები ჩანან მაშინ, როდესაც იციან, რომ მათ ემპათიის დონეს აფასებენ. ეს სოციალურად მისაღები თვისებაა, ამიტომ მათ სურთ მაღალი ქულების მიღება“, – ამბობს რიპონი.
ერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ ქალებმა კაცებს მხოლოდ იმ დავალებაში აჯობეს, სადაც სხვისი გრძნობების ზუსტად გამოცნობა მოეთხოვებოდათ მას შემდეგ, რაც მათ ჯერ საკუთარ განცდებზე დაფიქრება სთხოვეს. თუ მათ ამ მიმართულებით ბიძგს არ მისცემდნენ, გენდერული სხვაობა არ ფიქსირდებოდა. ხოლო როდესაც მკვლევრებმა მონაწილეებს სხვისი გრძნობების ზუსტად გამოცნობისთვის ფულადი ჯილდო შესთავაზეს, ემპათიის სიზუსტე ორივე სქესში მკვეთრად გაუმჯობესდა. მონაწილეებმა მარტივად ისწავლეს ემპათიის გამოვლენა, რადგან ამისთვის ჯილდო არსებობდა.
ორეგონის უნივერსიტეტის ფსიქოლოგი სარა ჰოჯესი ვარაუდობს, რომ ქალები ემპათიის უკეთეს სიზუსტეს ავლენენ არა თანდაყოლილი ნიჭის, არამედ საზოგადოებრივი მოლოდინების გამო, რაც მათ მეტ მოტივაციას აძლევს. ჰოჯესის აზრით, ნაცვლად იმისა, რომ ემპათიას შევხედოთ როგორც ფიქსირებულ თვისებას, ის უნდა აღვიქვათ როგორც პროცესი, რომელიც ეყრდნობა ინფორმაციის მრავალ წყაროს: სხეულის ენას, მეტყველებას, სტეროტიპებს, პირად გამოცდილებას და წარსულ ინტერაქციებს. “როდესაც ადამიანებს აქვთ მეტი მოტივაცია გაიგონ, რას ფიქრობს ან გრძნობს სხვა, ისინი უფრო მეტ წყაროს იყენებენ ამის ასაგებად“, – ამბობს ის.
რაზეც ნაკლებად საუბრობენ, არის ის, რომ ემპათია არ არის მხოლოდ “რბილი უნარი“ კეთილი საქმეებისთვის – მისი გამოყენება ასევე შესაძლებელია სხვებით მანიპულირებისთვის ან ადამიანების ექსპლუატაციისთვის. “მაგალითად, მოლაპარაკებებისას, თუ იცით მეორე მხარის უკიდურესი ზღვარი, თქვენ უკეთესი მოლაპარაკებების მწარმოებელი ხართ“, – ამბობს ჰოჯესი.
თუმცა, საბოლოო ჯამში, ემპათიის გარშემო არსებული მოლოდინების შედეგები ხელს უწყობს საზოგადოებაში უთანასწორობას და მძიმე შედეგები მოაქვს როგორც ქალებისთვის, ისე კაცებისთვის. ქალებს ხშირად ნაკლებად მიიჩნევენ ლიდერული პოტენციალის მქონედ, რადგან მიგვაჩნია, რომ ლიდერები უნდა იყვნენ დომინანტები და თავდაჯერებულები – თვისებები, რომლებიც ტრადიციულად კაცურობასთან ასოცირდება.
მეორე მხრივ, როდესაც საქმე მარტოობას ეხება, ქალები უფრო მეტად მიმართავენ თავიანთ სოციალურ წრეს მხარდაჭერისთვის, ვიდრე კაცები. სოციალური იზოლაცია კი, როგორც ცნობილია, თვითმკვლელობის მცდელობის ერთ-ერთი მთავარი რისკ-ფაქტორია, რომლის მაჩვენებელიც კაცებში გაცილებით მაღალია.
საბედნიეროდ, ნარატივი კაცებსა და ქალებში ემოციური უნარების მნიშვნელობის შესახებ ნელ-ნელა იცვლება, მათ შორის სხვების მიმართ ემპათიისა და მზრუნველობითი პასუხისმგებლობების თვალსაზრისით, აღნიშნავს დუბლინის ტექნოლოგიური უნივერსიტეტის სოციოლოგი ნიალ ჰანლონი.
“ზოგადად, კაცები და ბიჭები ისე არიან სოციალიზებულნი, რომ მზრუნველობას ისე ვერ ხედავენ, როგორც ქალები და გოგოები – თითქოს ეს კაცად ყოფნის განვითარების ნაწილი არ იყოს. ისინი წარმოიდგენენ თავს მამებად, მაგრამ არ მოელიან, რომ იქნებიან პირველადი მზრუნველის როლში“.
თუმცა, საზოგადოება უკვე იცვლება, რათა გზა გაუხსნას მეტ კაცს მზრუნველობისა და მეტი ემპათიის გამოსავლენად. კაცები უფრო მეტ დროს ატარებენ შვილებთან, ვიდრე წარსულში და გამოთქვამენ სურვილს, მეტი დრო დაუთმონ ოჯახს (მიუხედავად იმისა, რომ მოქნილ სამუშაო გრაფიკსა და ბავშვის მოვლას მაინც ძირითადად ქალები ითავსებენ).
ნაშრომები, რომლებიც მიზნად ისახავს კაცების უფრო მზრუნველ და ემპათიურ პიროვნებებად წარმოჩენას, კარს გაუღებს ახალი ტიპის მასკულინობას, რაც ხელს შეუწყობს მარტოობის პრევენციას, ამბობს ჰანლონი – ისეთს, რომელიც ხაზს უსვამს ურთიერთდამოკიდებულებასა და ემპათიას და არა ავტონომიურ, ძალაუფლებაზე ფოკუსირებულ ინდივიდებს.
“უამრავი კვლევა აჩვენებს, რომ ეს ბევრად უკეთესია კაცებისთვის, ქალებისთვის და ბავშვებისთვის“, – ასკვნის ჰანლონი.
