ისტორია იწყება არა ხმაურიან ლაბორატორიაში, არამედ მერილენდის ერთ წყნარ საექიმო კაბინეტში, 2025 წლის აგვისტოში. ექიმის წინაშე ზის პაციენტი – ადამიანი, რომელიც ახლახან დაბრუნდა სალვადორში მოგზაურობიდან, აქვს ჭიროლობა, რომელიც არ ხორცდება. პირიქით, თითქოს რაღაც შიგნიდან ჭამს. პირველადი დათვალიერება ექიმს აბნევს. ეს არ ჰგავს ჩვეულებრივ ბაქტერიულ ინფექციას. რაღაც სხვა, ბევრად უფრო უცნაური ხდება.
ანალიზისთვის აღებულ ნიმუშს აშშ-ის დაავადებათა კონტროლის ცენტრის (CDC) სპეციალიზებულ ლაბორატორიაში გზავნიან. რამდენიმე დღეში პასუხი მოდის, რომელიც მერილენდის ჯანდაცვის დეპარტამენტში განგაშის ტოლფასია. დიაგნოზი: მიაზი, გამოწვეული Cochliomyia hominivorax-ით.
ამ დაუთარიღებელ ფოტოზე გამოსახულია New World screwworm-ის მატლი. (წყარო: აშშ-ის სოფლის მეურნეობის დეპარტამენტის სოფლის მეურნეობის კვლევის სამსახური / AP, საარქივო ფოტო)
ეს შემთხვევა იმიტომ გახდა რეზონანსული, რომ ეს პარაზიტი ამერიკის შეერთებული შტატებიდან 1966 წელს, მასშტაბური სამეცნიერო პროგრამის შედეგად, სრულად აღმოფხვრილად ითვლებოდა. ეს იყო პირველი დადასტურებული შემთხვევა ადამიანში წლების განმავლობაში. საბედნიეროდ, პაციენტი განიკურნა და დადგინდა, რომ ეს იყო “იმპორტირებული” შემთხვევა, ანუ ინფიცირება მოგზაურობისას მოხდა.
იმის გასაგებად, თუ რატომ იწვევს ეს ბუზი ასეთ შიშს, უნდა ვიცოდეთ მისი ბიოლოგია. მდედრი ბუზი ღია ჭრილობაზე 200-დან 300-მდე კვერცხს დებს, საიდანაც გამოჩეკილი მატლები, როგორც ექსპერტები ამბობენ, “ჭრილობაში პირდაპირი მნიშვნელობით ხრახნივით ეხვევიან” და ცოცხალ, ჯანმრთელ ქსოვილს ჭამენ. ეს იყო ნამდვილი კოშმარი ამერიკელი ფერმერებისთვის გასულ საუკუნეში, რომელიც ყოველწლიურად ასობით მილიონი დოლარის ზარალს აყენებდა ეკონომიკას. მაგრამ მეცნიერებმა შეიმუშავეს რევოლუციური “სტერილური მწერების ტექნიკა”, რომლის საშუალებითაც ბუნებაში მილიონობით სტერილურ მამრ ბუზს უშვებდნენ, რამაც საბოლოოდ პოპულაციის სრული განადგურება გამოიწვია.
დღეს მსოფლიო ამ პარაზიტთან მიმართებით, ფაქტობრივად, ორ ნაწილად არის გაყოფილი. ჩრდილოეთ და ცენტრალური ამერიკა “სუფთა ზონად” ითვლება, სადაც პარაზიტი აღმოფხვრილია. მეორე მხრივ, სამხრეთ ამერიკის კონტინენტის უდიდეს ნაწილში და კარიბის ზღვის აუზის კუნძულებზე, როგორიცაა კუბა და იამაიკა, პარაზიტი დღემდე ბინადრობს და სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს.
მაგრამ ეს ბრძოლა მხოლოდ ამერიკის კონტინენტზე არ მიმდინარეობს. საინტერესოა, რომ “New World screwworm”-ს ჰყავს თავისი ბოროტი ორეული, “Old World screwworm”, რომელიც აფრიკის, ახლო აღმოსავლეთისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ტერიტორიებზეა გავრცელებული და იდენტურ, საშინელ ზიანს იწვევს. ისტორიამ იცის ერთი განსაკუთრებით დრამატული შემთხვევა, როდესაც 1988 წელს “New World screwworm”-მა, სავარაუდოდ, სამხრეთ ამერიკიდან შემოყვანილ პირუტყვთან ერთად, აფრიკის კონტინენტზე, ლიბიაში შეაღწია. ამან საერთაშორისო პანიკა გამოიწვია, რადგან არსებობდა რეალური საფრთხე, რომ პარაზიტი მთელ აფრიკას, ახლო აღმოსავლეთსა და ევროპას მოედებოდა. დაიწყო უპრეცედენტო საერთაშორისო მისია და იმავე სტერილური მწერების ტექნიკის გამოყენებით, 1992 წლისთვის პარაზიტი ლიბიიდან სრულად განდევნეს.
ამ ორ ზონას, “სუფთასა” და “დაავადებულს”, შორის არსებობს უხილავი ფრონტის ხაზი, რომლის მთავარი ბრძოლის ველი პანამის ჯუნგლებშია. იმისათვის, რომ სამხრეთ ამერიკიდან პარაზიტმა ჩრდილოეთით ვეღარ შეაღწიოს, აშშ-მა და პანამამ ერთობლივად შექმნეს ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე ამბიციური ბიოლოგიური ბარიერი. წარმოიდგინეთ უზარმაზარი, მაღალტექნოლოგიური ქარხანა, რომელიც პანამის ქალაქ პაკორაში მდებარეობს. ეს ქარხანა ყოველკვირეულად 20 მილიონამდე ბუზს აწარმოებს. სპეციალურ, კონტროლირებად გარემოში მეცნიერები ზრდიან მილიონობით მატლს, შემდეგ კი, როდესაც ისინი ჭუპრად გადაიქცევიან, რადიაციის ზუსტი დოზით ასხივებენ. ეს რადიაცია მამრ ჭუპრებს სტერილურს ხდის, მათ კვლავ შეუძლიათ შეწყვილება, მაგრამ შთამომავლობის დატოვების უნარს კარგავენ.
აშშ მილიარდობით ბუზს უშვებს პანამის მიდამოებში
ამის შემდეგ იწყება ყველაზე საინტერესო ნაწილი. ყოველ კვირას, პატარა თვითმფრინავები, რომლებიც აღჭურვილია ჭუპრების გამფანტველი სპეციალური აპარატურით, ჰაერში ადის. ისინი დაფრინავენ მკაცრად განსაზღვრული მარშრუტით პანამისა და კოლუმბიის საზღვარზე გადაჭიმულ გაუვალ ჯუნგლებში. ფრენისას, მილიონობით სტერილური ჭუპრი თვითმფრინავიდან პირდაპირ ჯუნგლებში იფანტება. მიწაზე დაცემისას, ტროპიკული სითბოსგან ისინი იღვიძებენ და ზრდასრულ ბუზებად გარდაიქმნებიან. ამ ოპერაციის მიზანი მარტივია: სტერილური მამრების რაოდენობა იმდენად აღემატება ველურ, ნაყოფიერ მამრებს, რომ კოლუმბიიდან გადმოსული ნებისმიერი ველური მდედრი ბუზი, დიდი ალბათობით, სტერილურ მამრთან შეწყვილდება. შედეგად, ის კვერცხებს დადებს, მაგრამ მათგან მატლები აღარასდროს გამოიჩეკებიან. ეს არის უწყვეტი, ყოველკვირეული ბიოლოგიური ომი, რომელიც ათწლეულებია მიმდინარეობს და მთელ კონტინენტს ამ საშინელი პარაზიტისგან იცავს.
ამ ისტორიული გამარჯვებების ფონზე, ამერიკის კონტინენტების დასაცავად შეიქმნა მუდმივი ბიოლოგიური ბარიერი. წარმოიდგინეთ უზარმაზარი, მაღალტექნოლოგიური ქარხანა, რომელიც პანამის ქალაქ პაკორაში მდებარეობს. ეს არის აშშ-პანამის ერთობლივი კომისიის (COPEG) მიერ მართული დაწესებულება, რომელიც ყოველკვირეულად 14.7 მილიონზე მეტ ბუზს აწარმოებს. აქ, სპეციალურ გარემოში, მატლებს ზრდიან სისხლის, რძისა და კვერცხის ფხვნილის ნაზავით, შემდეგ კი ჭუპრის ფაზაში რადიაციით ასტერილებენ. ამის შემდეგ, სტერილურ არმიას სამხედრო თვითმფრინავებიდან პირდაპირ პანამისა და კოლუმბიის საზღვარზე, დარიენის გაუვალ ჯუნგლებში ფანტავენ. ეს ოპერაცია, რომელიც წელიწადში დაახლოებით 15 მილიონი დოლარი ჯდება, ორი ათწლეულის განმავლობაში საერთაშორისო თანამშრომლობის მოდელად ითვლებოდა და წარმატებით იცავდა ჩრდილოეთს სამხრეთიდან მომავალი საფრთხისგან.
მაგრამ 2023 წლიდან ყველაფერი შეიცვალა. ცენტრალურ ამერიკაში დაიწყო ბოლო ოთხი ათწლეულის განმავლობაში ყველაზე საშინელი აფეთქება. პანამაში, სადაც წელიწადში საშუალოდ 25 შემთხვევა ფიქსირდებოდა, ერთ წელში 6,500-ზე მეტი შემთხვევა აღირიცხა. ისტორიული ბიოლოგიური ბარიერი დარიენში გარღვეულ იქნა. პარაზიტი უსწრაფესად გავრცელდა კოსტა-რიკაში, ნიკარაგუაში, ჰონდურასში, გვატემალასა და მექსიკაშიც კი. კრიზისის საპასუხოდ, 2025 წლის თებერვალში, აშშ-მა ბრძოლის ფრონტის ხაზი ჩრდილოეთით გადმოწია და სტერილური ბუზების გაშვების სტრატეგია მექსიკის ორ სტრატეგიულ ლოკაციაზე დაიწყო, რათა შეაჩეროს პარაზიტის შემდგომი გავრცელება. ამ გაძლიერებული ოპერაციისთვის აშშ-ის სოფლის მეურნეობის დეპარტამენტმა დამატებით 109.8 მილიონი დოლარი გამოყო.
ასე რომ, მერილენდის პაციენტის ისტორია აღარ არის უბრალოდ ერთი მოგზაურის უიღბლობა. ეს არის გაცილებით დიდი და საშიში სურათის ფრაგმენტი, რომელიც გვაჩვენებს, რომ ბრძოლა ამ დავიწყებულ კოშმართან ჯერ არ დასრულებულა.
