ენტეროტოქსიგენური Escherichia coli (ETEC) ბაქტერიით გამოწვეული ინფექციები მოგზაურთა დიარეის ყველაზე გავრცელებული მიზეზია. ეს ბაქტერია ასევე ხშირად იწვევს ბავშვთა დიარეას დაბალი შემოსავლის მქონე ქვეყნებში. ხუთ წლამდე ასაკის ბავშვებში, რომელთა იმუნური სისტემა ჯერ სრულად ჩამოყალიბებული არ არის, მსგავსმა ინფექციებმა შესაძლოა არასრულფასოვანი კვება და მძიმე გართულებები გამოიწვიოს. აღსანიშნავია, რომ ყოველწლიურად ეს ინფექციები დაახლოებით 42 000 ბავშვის სიკვდილს იწვევს.
ახლა კი შესაძლოა გაჩნდეს ვაქცინა, რომელიც ამ ინფექციებისგან დაცვას უზრუნველყოფს. გასულ თვეში ჟურნალ The Lancet Infectious Diseases-ში გამოქვეყნდა პირველი დიდი კვლევის შედეგები, რომელმაც გამბიაში ბავშვებში ETEC-ის საწინააღმდეგო ვაქცინის უსაფრთხოება და ეფექტიანობა შეაფასა.
ვაქცინა, სახელად ETVAX, იმ რამდენიმე კანდიდატ ვაქცინას შორისაა, რომლებიც ვითარდება როგორც ბავშვებში, ისე მოზრდილებში ETEC ინფექციების შესამცირებლად. კვლევის მიხედვით, ETVAX-მა იმუნური დაცვა შექმნა და მნიშვნელოვანი გვერდითი ეფექტები არ გამოვლენილა.
ETEC ბაქტერიებს აქვთ სპეციალური ცილები – ადჰეზინები, რომლებიც მათ ნაწლავის ლორწოვან გარსზე მიკვრის საშუალებას აძლევს. მიმაგრების შემდეგ ისინი გამოყოფენ ტოქსინებს, რომლებიც წყლიან დიარეასა და მუცლის ტკივილს იწვევს.
დაბალი შემოსავლის მქონე ქვეყნებში სანიტარული პირობებისა და სუფთა წყლის ნაკლებობა E. coli-ით ინფიცირების რისკს ზრდის, რაც, თავის მხრივ, ბავშვთა სიკვდილიანობასა და ჯანდაცვის ხარჯებსაც ზრდის.
ამჟამად არსებობს ქოლერის პერორალური ვაქცინა Dukoral, რომელიც ნაწილობრივ გვიცავს ETEC-ის ზოგიერთი ფორმისგან. თუმცა, როგორც შვედეთის გოტებორგის უნივერსიტეტის იმუნოლოგი, ან-მარი სვენერჰოლმი აღნიშნავს, ადამიანებისთვის დამტკიცებული E. coli-ს ვაქცინა ჯერ არ არსებობს. მისივე თქმით, ETVAX არის პირველი ვაქცინა, რომელმაც ადამიანებში E. coli-ის წინააღმდეგ მნიშვნელოვანი დაცვა აჩვენა.
ქოლერის ბაქტერიას შედარებით ცოტა სხვადასხვა ტიპი აქვს, რის გამოც მის წინააღმდეგ ვაქცინის შექმნა უფრო მარტივია. ETEC-ის შემთხვევაში კი სიტუაცია ბევრად უფრო რთულია: ამ ბაქტერიას 26 სხვადასხვა ადჰეზინის ცილა და ორი განსხვავებული ტოქსინი აქვს.
ETVAX-ის შესაქმნელად მეცნიერებმა გამოიყენეს ოთხი ყველაზე გავრცელებული ადჰეზინის ცილა, რომლებიც ETEC ბაქტერიების დაახლოებით 80%-ში გვხვდება. ამ ცილებს მათ შეუთავსეს ტოქსინის ინაქტიური ნაწილი და ის კომპონენტი, რომელიც ნაწლავში იმუნურ პასუხს ასტიმულირებს. ვაქცინა კომპანია Scandinavian Biopharma-მ შეიმუშავა.
ადრეულმა კვლევებმა უკვე აჩვენა, რომ ETVAX უსაფრთხო და ეფექტიანია ბავშვებში ბანგლადეშსა და ზამბიაში. გამბიაში ჩატარებულ უახლეს კლინიკურ კვლევაში მონაწილეობდა 4 936 ბავშვი, რომელთა ასაკიც 6-დან 18 თვემდე მერყეობდა.
ბავშვებმა მიიღეს სამი დოზა – ან ვაქცინა, ან პლაცებო. მეცნიერები კვლევის შედეგებს ორი წლის განმავლობაში აკვირდებოდნენ. კვლევა ჩატარდა ისე, რომ არც მონაწილეებმა და არც თავად მკვლევრებმა არ იცოდნენ, ვინ იღებდა ვაქცინას და ვინ – პლაცებოს (ორმაგად ბრმა კვლევა).
ETVAX-მა მნიშვნელოვნად გაზარდა ანტისხეულების რაოდენობა რამდენიმე ტიპის ადჰეზინის ცილის წინააღმდეგ, განსაკუთრებით მესამე დოზის შემდეგ.
თუ არ გავითვალისწინებთ სხვა ნაწლავური ინფექციებით თანმხლებ შემთხვევებს, ვაქცინამ, პლაცებოსთან შედარებით, 26%-ით შეამცირა საშუალო და მძიმე ETEC დიარეის ეპიზოდები. მაგრამ, როდესაც მკვლევრებმა გაითვალისწინეს სხვა ინფექციებიც – მაგალითად Shigella, Cryptosporidium, როტავირუსი ან ნოროვირუსი – შედეგები კიდევ უფრო შთამბეჭდავი აღმოჩნდა.
ამ შემთხვევაში ვაქცინამ:
-
48%-ით შეამცირა მძიმე დიარეა ყველა ბავშვში.
-
68%-ით შეამცირა მძიმე დიარეა 9 თვემდე ასაკის ჩვილებში.
ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან პატარა ბავშვებს ნაწლავური პათოგენების მიმართ ბუნებრივი იმუნიტეტი ჯერ არ აქვთ განვითარებული.
კვლევის ერთ-ერთი ავტორის, ინფექციური დაავადებების სპეციალისტ თომას ვიერზბას თქმით, ვაქცინამ 21%-ით შეამცირა სხვადასხვა პათოგენით (ვირუსებით, ბაქტერიებით ან პარაზიტებით) გამოწვეული საშუალო და მძიმე დიარეა. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ ვაქცინას შესაძლოა ნაწილობრივი დაცვა ჰქონდეს სხვა ნაწლავური ინფექციების წინააღმდეგაც.
ჯონს ჰოპკინსის უნივერსიტეტის ეპიდემიოლოგი დევიდ საკი, რომელიც აღნიშნულ კვლევაში არ მონაწილეობდა, ამბობს, რომ ეს მაღალი ხარისხის კვლევაა, რადგან ვაქცინის ეფექტიანობა სხვადასხვა კრიტერიუმით შეფასდა. თუმცა, ის აღნიშნავს, რომ საჭიროა დამატებითი კვლევები იმის გასაგებად, თუ როგორ უზრუნველყოფს ვაქცინა დაცვას სხვა პათოგენების წინააღმდეგაც.
გლობალური ჯანმრთელობის სპეციალისტი, ამირა როსი აღნიშნავს, რომ კვლევა ხელს უწყობს მომავალ კლინიკურ კვლევებს, თუმცა საჭიროა იმის უკეთ გაგება, თუ რეალურად რა იწვევს დიარეას კვლევაში მონაწილე ბავშვებში.
ახლა ETVAX გადავა მე-3 ფაზის კლინიკურ კვლევაში, რომელიც ევროპის წამლის სააგენტოს მიერ არის დამტკიცებული. კვლევაში მონაწილეობას მიიღებს დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებიდან დაახლოებით 5 800 ჩვილი, რომელთა ასაკიც 6-დან 9 თვემდე იქნება.
თუ შედეგები წარმატებული იქნება, ეს შეიძლება გახდეს პირველი ფართოდ გამოყენებადი ვაქცინა, რომელიც ბავშვებს მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული და მომაკვდინებელი ნაწლავური ინფექციისგან დაიცავს.
