ეფშტეინ-ბარის ვირუსსა და გაფანტულ სკლეროზს (MS) შორის კავშირზე ეჭვი დიდი ხანია არსებობდა, თუმცა მისი საფუძვლადმდებარე მექანიზმი აქამდე გაურკვეველი იყო.
წლების განმავლობაში, ერთი გავრცელებული ვირუსი ასოცირდებოდა გაფანტული სკლეროზის განვითარებასთან – დაავადებასთან, რომლის დროსაც ორგანიზმის იმუნური სისტემა თავს ესხმის თავისა და ზურგის ტვინის ნერვულ უჯრედებს. ახლა კი, მკვლევრებმა აღმოაჩინეს, თუ როგორ უბიძგებს ეს ვირუსი იმუნურ სისტემას აგრესიისკენ. მათ ასევე აჩვენეს, თუ როგორ შეუძლია იმუნოთერაპიულ მკურნალობას რეციდივების პრევენცია და დაავადების პროგრესირების შენელება. კვლევის შედეგები დღეს ჟურნალ Science Translational Medicine-ში გამოქვეყნდა.
მელბურნის (ავსტრალია) მონაშის უნივერსიტეტის იშვიათი დაავადებების მკვლევარი, ემილი ედვარდსი აღნიშნავს, რომ ეს მიგნებები იმის ნიშანია, რომ მეცნიერები საბოლოოდ მიუახლოვდნენ იმის გაგებას, თუ როგორ განაპირობებს ეფშტეინ-ბარის ვირუსი (EBV) გაფანტული სკლეროზის (MS) განვითარებას.
ეფშტეინ-ბარის ვირუსი წარმოადგენს ჰერპესვირუსს, რომელიც გლობალური მოსახლეობის დაახლოებით 90%-ში გვხვდება. ადამიანების უმრავლესობისთვის ეს ინფექცია შედარებით უვნებელია და გაფანტულ სკლეროზს არ იწვევს. თუმცა, პოპულაციის გარკვეული ნაწილისთვის “მყარად არის დადასტურებული“, რომ ეფშტეინ-ბარის ვირუსი გაფანტული სკლეროზის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია – განმარტავს კვლევის თანაავტორი ნატალია დროსუ, ბოსტონის მასაჩუსეტსის ცენტრალური კლინიკური საავადმყოფოს ნევროლოგიის მკვლევარი. მაგრამ აქამდე უცნობი იყო, თუ კონკრეტულად როგორ უშვებდა ვირუსი ამ პათოლოგიურ პროცესს ორგანიზმში.
გაფანტული სკლეროზის დროს იმუნური უჯრედები თავს ესხმიან ნერვების გარშემო არსებულ დამცავ მიელინის გარსს, რაც იწვევს მხედველობის პრობლემებსა და გადაადგილების სირთულეებს. ეს დაავადება მსოფლიოში დაახლოებით 2.9 მილიონ ადამიანს აწუხებს. ამჟამად, გაფანტული სკლეროზის მქონე პაციენტებს შეუძლიათ მიიღონ მედიკამენტები დაავადების პროგრესირების შესანელებლად და სიმპტომების გამწვავების ეპიზოდების სიხშირისა თუ სიმძიმის შესამცირებლად, თუმცა სრულიად განკურნების გზა ჯერ არ არსებობს.
დროსუ აღნიშნავს, რომ მას და მის გუნდს სურდათ გამოეკვლიათ, იმუნური სისტემის რომელი ნაწილები რეაგირებენ ეფშტეინ-ბარის ვირუსზე. მათ აჩვენეს, რომ იმუნური T-უჯრედების აქტივობა გაფანტული სკლეროზის მქონე პაციენტებში ორჯერ უფრო მაღალი იყო, ვიდრე ჯანმრთელ საკონტროლო ჯგუფში. როდესაც მკვლევრებმა მონაწილეებში სხვადასხვა ტიპის T-უჯრედები სელექციურად (შერჩევითად) შეამცირეს, აღმოაჩინეს, რომ ვირუსის მიმართ ორგანიზმის იმუნური პასუხი მკვეთრად იკლებდა მხოლოდ ერთი კონკრეტული ტიპის –CD4+^T-უჯრედების მოცილების შემდეგ. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ სწორედ ეს ჯგუფი წარმართავს აღნიშნულ იმუნურ რეაქციას.
დროსუს თქმით, CD4^+ T-უჯრედებზე ფოკუსირების კიდევ ერთი მიზეზი გახდა ის, რომ გაფანტული სკლეროზის სამკურნალო ერთ-ერთი პრეპარატი, სახელწოდებით “ფრექსალიმაბი“ (frexalimab), სწორედ მათზე მოქმედებს. ეს მკურნალობა ამცირებს ანთებას და ნერვული ქსოვილის დაზიანებას CD4^+ T-უჯრედების აქტივობის ბლოკირების გზით. “ეს მიგვითითებდა, რომ განსაკუთრებული ყურადღება სწორედ ამ იმუნურ პასუხზე უნდა მიგვექცია“, – განმარტავს ის. არსებული მედიკამენტების კიდევ ერთი კლასი, რომელსაც ანტი-CD20 (anti-CD20) თერაპიას უწოდებენ, ასევე ამცირებს იმუნური სისტემის მგრძნობელობას ეფშტეინ-ბარის ვირუსის მიმართ, თუმცა, როგორც კვლევაშია აღნიშნული, აქამდე გაურკვეველი იყო, როგორ ახერხებდა ის ამას.
ამის დასადგენად მკვლევრებმა გაფანტული სკლეროზის მქონე 60 პაციენტის ორგანიზმში CD4^+ T-უჯრედების დონე ანტი-CD20 მკურნალობის დაწყებამდე და დაწყებიდან ექვსი თვის შემდეგ გაზომეს. მათ აღმოაჩინეს, რომ დაკვირვების პერიოდის ბოლოს მონაწილეთა სხეულში CD4^+ T-უჯრედების რაოდენობა დაახლოებით 2.5-ჯერ შემცირდა. გუნდმა მიღებული თვისობრივი შედეგები პაციენტების მეორე ჯგუფშიც გადაამოწმა და დაადასტურა, რომ T-უჯრედების დონის ეს კლება ერთ წლამდე ნარჩუნდებოდა.
პაციენტთა სხვა ჯგუფს, რომლებმაც ასევე ჩაიტარეს ანტი-CD20 მკურნალობა, ნერწყვში ეფშტეინ-ბარის ვირუსის უფრო დაბალი კონცენტრაცია აღმოაჩნდათ, ვიდრე ჯანმრთელ ადამიანებსა და იმ პაციენტებს, რომლებიც გაფანტულ სკლეროზზე არ მკურნალობდნენ.
ედვარდსის თქმით, ეს მიუთითებს იმაზე, რომ მკურნალობა ორგანიზმში ვირუსულ აქტივობას ამცირებს. ანტი-CD20 თერაპია მოქმედებს სხვა ტიპის იმუნურ უჯრედებთან – B-უჯრედებთან დაკავშირებითა და მათი განადგურებით, რომლებიც ინფიცირებულნი არიან ვირუსით. ვინაიდან ორგანიზმში B-უჯრედების რაოდენობა მცირდება, CD4^+ T-უჯრედებს ნაკლები სტიმული აქვთ რეაგირებისთვის, რაც იმუნური პასუხის შესუსტებას იწვევს. “ეს ნათლად აჩვენებს იმუნური უჯრედების ორივე ჯგუფის მნიშვნელობას დაავადების განვითარებაში და იმას, თუ როგორ შეგვიძლია ამ პროცესის მოდულირება იმუნოთერაპიის საშუალებით, რათა პოტენციურად შევამციროთ დაავადების სიმძიმე“, – დასძენს ედვარდსი.
დროსუს თქმით, მიგნებები ასევე მიანიშნებს იმაზე, რომ გაფანტული სკლეროზი შესაძლოა ცელიაკიის (გლუტენური ენტეროპათიის) მსგავსი მექანიზმით მოქმედებდეს. ცელიაკიის მქონე ადამიანებში CD4^+ T-უჯრედები რეაგირებენ გლუტენზე, რომელსაც ორგანიზმი უცხო საფრთხედ აღიქვამს და მის წინააღმდეგ იმუნურ რეაქციას ააქტიურებს. რაციონიდან გლუტენის ამოღება ნიშნავს, რომ იმუნური სისტემა აღარ აქტიურდება, რაც ამცირებს იმუნურ პასუხსა და პაციენტის სიმპტომებს. “თუ გაფანტული სკლეროზიც მსგავსი პრინციპით მუშაობს, მაშინ დაავადების გამომწვევ უშუალო მიზეზზე (ტრიგერზე) ნადირობა ნამდვილად პერსპექტიული მიმართულებაა გამოსაკვლევად“, – ამბობს ის.
ედვარდსი ეთანხმება, რომ ეს დაავადებები ჰგავს ერთმანეთს, თუმცა გაფანტული სკლეროზის შემთხვევაში, იმუნური სისტემის გააქტიურების თავიდან ასაცილებლად ეფშტეინ-ბარის ვირუსის ზემოქმედების შემცირება ბევრად უფრო რთული იქნება, ვიდრე ცელიაკიის დროს გლუტენის შეზღუდვა, რადგან ვირუსი უშუალოდ ადამიანის უჯრედების შიგნით ბინადრობს. “ეს არ არის ისეთი რამ, რასაც საკვებთან ერთად იღებ, ამიტომ ანტიგენის მოსაშორებლად გაცილებით უფრო აქტიური და კომპლექსური სამედიცინო ჩარევაა საჭირო“, – ამბობს ის.
ვინაიდან CD4^+ T-უჯრედები სპეციფიკურად პასუხობენ ეფშტეინ-ბარის ვირუსის ნაწილაკებს, ედვარდსი აღნიშნავს, რომ ეს T-უჯრედები შეიძლება გამოყენებულ იქნას როგორც პაციენტის დაავადების სტატუსის მარკერი მკურნალობამდე, მკურნალობის პროცესში და მის შემდეგ, რათა შეფასდეს თერაპიის ეფექტურობა. ასევე შესაძლებელია, რომ CD4^+ T-უჯრედების დონით წინასწარ განისაზღვროს, უპასუხებს თუ არა კონკრეტული პირი მკურნალობას, ან დასჭირდება თუ არა მას მედიკამენტის უფრო მაღალი დოზა.
