წარმოიდგინეთ ნეანდერტალელი. დიდი ალბათობით, თქვენს თვალწინ წარმოსდგება ძლიერი, ხორცისმჭამელი მონადირე, რომელიც მამონტებსა და ბიზონებზე ნადირობს. ათწლეულების განმავლავლობაში მეცნიერებიც სწორედ ასე ფიქრობდნენ. ნეანდერტალელთა ძვლების ქიმიური ანალიზი აჩვენებდა, რომ ისინი თითქმის იმდენივე ხორცს მიირთმევდნენ, რამდენიც ლომები და აფთრები. მაგრამ აქ ერთი პრობლემაა.
ადამიანები, მათ შორის ჩვენი უძველესი ნათესავები, ბიოლოგიურად არ არიან ადაპტირებული მხოლოდ ხორცის საჭმელად. ჩვენი ორგანიზმი ვერ უმკლავდება იმ რაოდენობის ცილას, რასაც ნამდვილი მტაცებლები მოიხმარენ. ზედმეტი ცილა იწვევს საშიშ მდგომარეობას, ცნობილს როგორც “ცილოვანი მოწამვლა“. მაშ, როგორ ახერხებდნენ ნეანდერტალელები ასეთი “ხორციანი“ დიეტის შენარჩუნებას ჯანმრთელობისთვის ზიანის მიყენების გარეშე? იქნებ, ნეანდერტალელების მენიუში არსებობდა საიდუმლო ინგრედიენტი, რომელსაც აქამდე არავინ ითვალისწინებდა? ეს ინგრედიენტი კი მატლებია.
როგორ “კითხულობენ“ მეცნიერები ძვლებს?
იმის გასაგებად, თუ რით იკვებებოდა უძველესი ცხოველი, მეცნიერები მის ძვლებში ქიმიური ელემენტების, კონკრეტულად კი აზოტის იზოტოპების თანაფარდობას სწავლობენ. იზოტოპები ერთი და იმავე ელემენტის სხვადასხვა ფორმაა. კვებით ჯაჭვში მაღლა ასვლისას, ორგანიზმში მძიმე იზოტოპის, აზოტ-15-ის () რაოდენობა იზრდება.
მაგალითად, ბალახს აზოტ-15-ის დაბალი დონე აქვს. ბალახისმჭამელი ცხოველის ორგანიზმში მისი დონე ოდნავ მაღალია, ხოლო მტაცებლისაში, რომელიც ამ ბალახისმჭამელით იკვებება, კიდევ უფრო მაღალია. ამ მაჩვენებელს მეცნიერები -ით აღნიშნავენ.
ნეანდერტალელების ძვლებში -ის მაჩვენებელი იმდენად მაღალია, რომ ისინი კვებითი ჯაჭვის სათავეში, ჰიპერკარნივორების (ცხოველები, რომელთა რაციონის 70%-ზე მეტი ხორცია) გვერდით ექცევიან. ეს ყოველთვის აბნევდა მკვლევრებს. იქნებ, რაღაც სხვა ზრდიდა მათ ორგანიზმში აზოტის დონეს? ამ თემაზე სტატია მელანი ბისთლიმ, Purdue University-ის ასისტენტ პროფესორმა, TheConversation-ში გამოაქვეყნა.
საიდუმლოს ახსნა: სასამართლო ექსპერტიზა და მოულოდნელი შედეგები
ამ გამოცანის ამოსახსნელად, მეცნიერებმა ახალი ჰიპოთეზა წამოაყენეს: რა მოხდებოდა, თუ აზოტის მაღალი დონის წყარო არა მხოლოდ ხორცი, არამედ მასში არსებული მატლებიც იყო? მატლები, რომლებიც ბუზის ლარვებია, ცხიმით მდიდარი საკვებია. ისინი გარდაუვლად ჩნდებიან ცხოველის მოკვლის შემდეგ, ადვილად შეიძლება დიდი რაოდენობით შეგროვდეს და ნუტრიციულად სასარგებლოა.
ამ ჰიპოთეზის შესამოწმებლად მკვლევრებმა საკმაოდ უჩვეულო გზას მიმართეს. მათ გამოიყენეს მონაცემთა ბაზა, რომელიც სულ სხვა მიზნით, თანამედროვე სასამართლო ექსპერტიზისთვის იყო შექმნილი. ეს პროექტი სწავლობდა, თუ როგორ იცვლება აზოტის დონე ქსოვილებში სიკვდილის შემდეგ, რათა დადგინდეს სიკვდილის დრო.
ანალიზმა საოცარი შედეგი აჩვენა. აღმოჩნდა, რომ თავად კუნთოვანი ქსოვილის გახრწნისას აზოტის დონე მხოლოდ ოდნავ იმატებს (დაახლოებით -0.6-დან 7.7 პრომილემდე). თუმცა, ამ ქსოვილით მოკვებავ მატლებში ეს ზრდა დრამატული იყო: მაჩვენებელმა 43.2 პრომილესაც კი მიაღწია.
ეს პროცენტული განაწილება ვიზუალურად გვიჩვენებს, თუ რამდენად მაღალია მატლების მაჩვენებელი სხვა ორგანიზმებთან შედარებით.
- ბალახი: -1%
- ჰაერი: 0%
- დათვი: 3.3%
- ირემი: 4.8%
- კუნთი (გახრწნამდე): 8.1%
- ლომი: 8.7%
- გამხრწნელი კუნთი: 9.1%
- აფთარი: 9.3%
- ნეანდერტალელი: 11.1%
- ადამიანი: 11.1%
- მატლი (შავი ბუზი): 24%
ეს აღმოჩენა ყველაფერს ცვლის. ის ცხადყოფს, რომ გვიანი პლეისტოცენის ჰომინინებში დაფიქსირებული აზოტის მაღალი მაჩვენებლები სავსებით შესაძლებელია გამოწვეული იყოს გამომშრალ, გაყინულ ან შენახულ ცხოველურ საკვებში ნაპოვნი, -ით გამდიდრებული მატლების რეგულარული მოხმარებით.
“ჩვენ სუნს არ ვჭამთ“: კულტურული მტკიცებულება
ეს იდეა შეიძლება თანამედროვე ადამიანისთვის ამაზრზენად ჟღერდეს, მაგრამ ისტორიული და ეთნოგრაფიული მონაცემები მას სრულად ამყარებს. არქტიკის ბევრი ძირძველი ხალხი განზრახ ტოვებდა ხორცს ან თევზს დასალპობად და მატლებით სავსე პროდუქტს არა შიმშილობისას, არამედ როგორც დელიკატესს ისე მიირთმევდა.
ადრეული ევროპელი მოგზაურები აღწერდნენ ამ საკვების აუტანელ სუნს, თუმცა ადგილობრივები მას ჩვეულებრივად ჭამდნენ. როცა ეკითხებოდნენ, როგორ უძლებდნენ ასეთ სუნს, ისინი უბრალოდ პასუხობდნენ: “ჩვენ სუნს არ ვჭამთ“.
სავარაუდოდ, ნეანდერტალელებიც ასე იქცეოდნენ. ისინი არა მხოლოდ ნადირობდნენ, არამედ ამუშავებდნენ და ინახავდნენ საკვებს. ხორცის გაშრობა, გაყინვა ან ფერმენტაცია (დამჟავება) ჩვეულებრივი პრაქტიკა იქნებოდა. ასეთ პირობებში კი მატლები საკვების გარდაუვალი ნაწილი ხდებოდა.
ამგვარად, ნეანდერტალელების მაღალი მაჩვენებელი, სავარაუდოდ, ასახავს არა მხოლოდ ხორცის, არამედ ცხიმოვანი, ფერმენტირებული და გახრწნილი ქსოვილების, და მათში არსებული, აზოტ-15-ით მდიდარი მატლების მოხმარებას.
რა კითხვები რჩება პასუხგაუცემელი?
ეს თეორია ცვლის ჩვენს წარმოდგენას ნეანდერტალელებზე. ისინი უბრალოდ სასტიკი მონადირეები კი არ იყვნენ, არამედ რთული კვებითი სტრატეგიების მქონე, გამჭრიახი ადამიანები, რომლებიც მაქსიმალურად იყენებდნენ ხელთ არსებულ ყველა რესურსს.
რა თქმა უნდა, კვლევა გრძელდება. ჩვენ ჯერ კიდევ არ ვიცით, რა რაოდენობის მატლების ჭამა იყო საჭირო აზოტის დონის ასე ასამაღლებლად, ან როგორ იცვლებოდა მათი კვებითი ღირებულება შენახვისას. თუმცა ერთი რამ ცხადია: ჩვენი უძველესი ნათესავების სამყარო ბევრად უფრო რთული და საინტერესო იყო, ვიდრე აქამდე გვეგონა.
ამავე თემაზე ნახეთ Next.on.ge-ს საინტერესო სტატია “რას ჭამდნენ ნეანდერტალელები 48 000 წლის წინ”
