ექსპერტების შეფასებით, Novo Nordisk-ის ბესტსელერი პრეპარატის, სემაგლუტიდის (GLP-1) კლინიკური ცდების წარუმატებლობა ალცჰაიმერის წინააღმდეგ ბრძოლაში, რეალურად ხაზს უსვამს დარგში მიმდინარე ფუნდამენტურ ცვლილებას. მეცნიერები ამ უმძიმეს დაავადებას ახლა განიხილავენ არა როგორც ერთგვაროვან პრობლემას, არამედ როგორც კომპლექსური ბიოლოგიური მექანიზმების ერთობლიობას – ზუსტად ისე, როგორც ეს ონკოლოგიაში მოხდა ბოლო წლებში.
ტერმინის განმარტება: სემაგლუტიდი (ცნობილი ბრენდებით Ozempic და Wegovy) თავდაპირველად დიაბეტისა და სიმსუქნის სამკურნალოდ შეიქმნა. ის მიეკუთვნება GLP-1 აგონისტების კლასს, რომლებიც ორგანიზმში ინსულინის დონესა და მადას არეგულირებენ.
არსებული რეალობა: მხოლოდ ორი დამტკიცებული წამალი
დღეისათვის ალცჰაიმერის დაავადების პროგრესირების შესანელებლად მხოლოდ ორი პრეპარატია ოფიციალურად დამტკიცებული:
-
Kisunla (მწარმოებელი: Eli Lilly)
-
Leqembi (მწარმოებლები: Eisai და Biogen)
ორივე მედიკამენტი ტვინიდან ტოქსიკური ამილოიდური ფოლაქების გამოდევნის გზით დაავადების პროგრესირებას დაახლოებით 30%-ით ანელებს. თუმცა, კვლევები გრძელდება სხვა სამიზნეებისა და სტრატეგიების გამოსავლენად, რათა დაავადების შეჩერება უფრო ეფექტურად მოხდეს.
რატომ არ არის საკმარისი ერთი სამიზნე?
მსოფლიოში დემენცია 55 მილიონზე მეტ ადამიანს აქვს. ამ შემთხვევების დაახლოებით 60% ალცჰაიმერით არის გამოწვეული, რაც პათოლოგიურად ტვინში ამილოიდური და ტაუ ცილების არსებობით ხასიათდება.
“დაბერებასთან დაკავშირებული ყველა დაავადება მოითხოვს კომბინირებულ თერაპიას“, – აცხადებს ჰოვარდ ფილიტი, „ალცჰაიმერის წამლების აღმოჩენის ფონდის“ (ADDF) წარმომადგენელი. მისი თქმით, “მხოლოდ ერთი მექანიზმის სამიზნეში ამოღება საკმარისი არ იქნება“.
უკვე ხელმისაწვდომი ხდება სისხლისა და გენეტიკური ტესტები დაავადების ბიომარკერების ზუსტი იდენტიფიცირებისთვის, თუმცა დიაგნოზების უმეტესობა ჯერ კიდევ მოითხოვს ზურგის ტვინის პუნქციას ან ძვირადღირებულ PET სკანირებას.
გარდა ამისა, კვლევები ცხადყოფს, რომ ყველა პაციენტი ერთნაირად არ რეაგირებს ანტი-ამილოიდურ მკურნალობაზე:
-
ზოგიერთი მონაცემით, აფროამერიკელ პაციენტებს შესაძლოა ჰქონდეთ დაავადების შერეული ტიპი და მათთვის მხოლოდ ამილოიდებზე ზემოქმედება საკმარისი არ იყოს.
-
ანალიზებმა აჩვენა, რომ მამაკაცები უკეთ რეაგირებენ მკურნალობაზე, ვიდრე ქალები.
-
უკეთესი შედეგები აქვთ პაციენტებს, რომლებსაც ტაუ ცილის დაბალი დონე აღენიშნებათ.
მოსალოდნელია, რომ კვლევები დაადასტურებს: პაციენტები, რომლებიც მკურნალობას დაავადების ადრეულ ეტაპზე იწყებენ, უკეთეს შედეგებს აღწევენ, ვიდრე ისინი, ვისაც უკვე ჩამოყალიბებული აქვს კოგნიტური დარღვევები.
გადასვლა პერსონალიზებულ მკურნალობაზე
ონკოლოგიური მკურნალობა, რომელიც ერთ დროს მოიცავდა “ყველასთვის ერთნაირ“ (უნივერსალურ) ქიმიოთერაპიას სწრაფად მზარდი უჯრედების გასანადგურებლად, დღეს გარდაიქმნა ფართო სპექტრის, პერსონალიზებულ მედიცინად. თანამედროვე წამლები, იმუნოთერაპიასთან ერთად, უმიზნებენ კონკრეტულ გენეტიკურ მუტაციებს და ავთვისებიანი უჯრედების სპეციფიკურ მახასიათებლებს.
დევიდ უოტსონი, ალცჰაიმერის კვლევისა და მკურნალობის ცენტრის დირექტორი, აღნიშნავს, რომ მიმდინარე კვლევები “ჰგავს ონკოლოგიას 20 წლის წინ… ეს ძალიან ამაღელვებელია“. ოპტიმიზმის საფუძველს მას აძლევს პროგრესი სისხლის ბიომარკერების (ტაუ, ამილოიდი) აღმოჩენასა და ალცჰაიმერის გენეტიკური საფუძვლების შესწავლაში.
ჰოვარდ ფილიტის თქმით, Novo Nordisk-ის შედეგებმა “ხაზი გაუსვა გადამწყვეტ ცვლილებას წამლების განვითარების შემდეგი ეპოქისკენ, რომელიც ამ რთული დაავადების მრავალ ურთიერთდაკავშირებულ ბიოლოგიურ დრაივერს დაუმიზნებს“.
მართალია, ორალურმა სემაგლუტიდმა ადრეული ალცჰაიმერის მქონე ადამიანებისთვის კოგნიტური სარგებელი არ აჩვენა, მაგრამ Novo მარტში გამოაქვეყნებს კვლევის სრულ დეტალებს. ეს მოიცავს პაციენტთა მახასიათებლების დეტალურ ჩაშლას, რამაც შესაძლოა მეცნიერებს მნიშვნელოვანი მინიშნებები მისცეს.
ახალი მოთამაშეები და მრავალსამიზნიანი წამლები
Eli Lilly-ს ნეიროდეგენერაციის მიმართულების ხელმძღვანელი, დაუნ ბრუკსი აცხადებს, რომ სურთ იხილონ მეტი “ქვეჯგუფების ანალიზი“, მათ შორის ის, თუ როგორი შედეგი ჰქონდათ ადრეულ ეტაპზე ნამკურნალებ ადამიანებს.
Lilly, რომელიც აწარმოებს GLP-1 კლასის პოპულარულ წამალს (Mounjaro/Zepbound), “კვლავ სწავლობს“, აქვს თუ არა ამ კლასს როლი ალცჰაიმერის მკურნალობაში. თუმცა, კომპანიის ამჟამინდელი GLP-1 პროგრამა ტვინის ჯანმრთელობისთვის ფოკუსირებულია ალკოჰოლისა და თამბაქოს მოხმარების დარღვევებზე.
ამასობაში, Kisunla და Leqembi ტესტირებას გადიან ადამიანებზე, რომლებსაც აქვთ ალცჰაიმერი, მაგრამ ჯერ არ აღენიშნებათ სიმპტომები. Kisunla-ს კვლევა 2027 წელს დასრულდება, თუმცა შუალედური შედეგები შესაძლოა უფრო ადრეც გახდეს ცნობილი.
მომავალი: წამლები მრავალი სამიზნით
ბრუკსის თქმით “კიდევ ერთი სფერო, რომელსაც ყურადღება უნდა მივაქციოთ, არის თანა-პათოლოგიების ან შერეული დემენციის იდეა“. ბევრ პაციენტს აქვს დემენციის ერთზე მეტი ტიპი და შესაძლოა დასჭირდეთ მრავალმხრივი, კომპლექსური მკურნალობა.
-
Biogen: მომავალ წელს ექნება მონაცემები ახალ წამალზე, რომელიც კონკრეტულად ტაუ ცილას უმიზნებს. სხვა ტაუ-წამლები (მათ შორის Johnson & Johnson-ის გაუქმებული პროგრამა) წარუმატებელი აღმოჩნდა.
-
Roche: შვეიცარიულმა კომპანიამ ცოტა ხნის წინ დაიწყო თავისი წამლის, Trontinemab-ის გვიანი სტადიის კვლევები. ეს პრეპარატი იყენებს ინოვაციურ ტექნოლოგიას, ე.წ. “ტვინის შატლს“ (brain shuttle), რაც მას საშუალებას აძლევს, ეფექტურად გადალახოს ჰემატოენცეფალური ბარიერი – რასაც არსებული წამლები (Kisunla და Leqembi) ნაკლებად ახერხებენ.
Roche-ს ნეირომეცნიერების ხელმძღვანელის, ლუკა კულიჩის თქმით, Trontinemab უფრო უსაფრთხოა და მოსალოდნელია, რომ დაავადების პროგრესირებას 30%-ზე მეტად შეანელებს. ის შესაძლოა უკეთესი ვარიანტი იყოს პაციენტებისთვის, რომლებსაც აქვთ ტვინის შეშუპების ან სისხლდენის მაღალი გენეტიკური რისკი.
-
Annovis Bio: ავითარებს პრეპარატს მრავალი სამიზნით. მათი ექსპერიმენტული მედიკამენტი Buntanetap (ახლა მე-3 ფაზაშია) ერთდროულად უმიზნებს ამილოიდს, ტაუს და ორ სხვა ნეიროტოქსიკურ ცილას.
Annovis-ის CEO მარია მაკეკინი განმარტავს, რომ მათი წინა კვლევა ჩავარდა არაეფექტური სკრინინგის გამო, რადგან მასში მონაწილეობდნენ ადამიანები, რომლებსაც რეალურად არ ჰქონდათ ალცჰაიმერი. “როდესაც ისინი სისხლის ტესტით გამოვრიცხეთ, მივიღეთ მაღალი სტატისტიკური მნიშვნელობის კოგნიტური გაუმჯობესება“, – განაცხადა მან.
