საკუთარ სექსუალურ ჯანმრთელობაზე ზრუნვა თანამედროვე, ინფორმირებული ადამიანის არჩევანია. დღეს აივ-ინფექციის (ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი) პრევენციისთვის გაცილებით მეტი საშუალება არსებობს, ვიდრე ოდესმე. პრეზერვატივთან ერთად, ორი ყველაზე მძლავრი და ეფექტიანი მეთოდია PrEP და PEP.
ეს სტატია თქვენი გზამკვლევია, რომელიც მარტივად აგიხსნით, რა არის ეს მეთოდები, ვისთვისაა განკუთვნილი და როგორ მუშაობს. სტატიაზე მუშაობდნენ საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობის ასოციაციის წარმომადგენლები: ლალი ბეგაძე და თინათინ კვაჭაძე.
PrEP და PEP: რა არის მთავარი განსხვავება?
მარტივად რომ წარმოიდგინოთ:
- PrEP (პრეექსპოზიციური პროფილაქტიკა) არის პრევენციული, აივ/შიდსის საწინააღმდეგო აბი, რომელსაც ყოველდღიურად (ან შემთხვევების შესაბამისად) იღებთ ვირუსისგან თავის დასაცავად. PrEP-ს იღებთ აივ-თან სავარაუდო კონტაქტამდე, რათა თავიდან აიცილოთ ინფიცირება. ეს არის დაგეგმილი დაცვა.
- PEP (პოსტექსპოზიციური პროფილაქტიკა) ასევე აბია, რომელსაც იღებთ დაუცველი სქესობრივი აქტის შემდეგ, ან სისხლიანი ინსტრუმენტის ექსპოზიციისას (შერჭობისას), მოკლედ PEP-ს იღებთ აივ-თან სავარაუდო ნებისმიერი კონტაქტის შემდეგ, რათა შეაჩეროთ ვირუსის ორგანიზმში დამკვიდრება. ეს არის გადაუდებელი დახმარება.
ახლა კი, მოდით, თითოეულ მათგანს დეტალურად ჩავუღრმავდეთ.
PrEP – თქვენი ყოველდღიური ფარი აივ-ის წინააღმდეგ
PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis) არის მედიკამენტი აბის სახით, რომელსაც აივ-უარყოფითი (ადამიანი, რომელიც არაა ინფიცირებული აივ ინფექციით) ადამიანი იღებს აივ-ინფექციისგან თავის დასაცავად.
როგორ მუშაობს PrEP-ი?
PrEP-ის რეგულარული მიღებისას, მედიკამენტი სისხლსა და სხეულის ქსოვილებში ქმნის დამცავ ბარიერს. თუ ორგანიზმში აივ-ი მოხვდება, ეს ბარიერი ბლოკავს ვირუსის გამრავლებას და ხელს უშლის ინფექციის განვითარებას.
ვისთვის არის რეკომენდებული PrEP-ი?
PrEP-ი ეფექტიანი არჩევანია ნებისმიერი სქესის აივ-უარყოფითი ადამიანისთვის, ვისაც აქვს აივ-ით ინფიცირების მაღალი რისკი. დაფიქრდით PrEP-ზე, თუ:
- გყავთ აივ-დადებითი პარტნიორი, რომელიც არ მკურნალობს ან ჯერ არ მიუღწევია ვირუსული სუპრესიისთვის (ანუ ვირუსის რაოდენობა სისხლში ჯერ კიდევ განსაზღვრადია).
- არ იყენებთ პრეზერვატივს რეგულარულად და გყავთ ერთზე მეტი სქესობრივი პარტნიორი.
- არ ხართ დარწმუნებული თქვენი პარტნიორის/პარტნიორების აივ-სტატუსში.
- ბოლო 6 თვის განმავლობაში გქონიათ სქესობრივი გზით გადამდები ინფექცია (სიფილისი, გონორეა, ქლამიდია და სხვ.).
- იყენებთ ნარკოტიკს ინექციური გზით და იზიარებთ საინექციო აღჭურვილობას.
- თქვენი ცხოვრების სტილიდან გამომდინარე, გრძნობთ, რომ გჭირდებათ დაცვის დამატებითი მეთოდი.
- PrEP-ის მიღების წესები და ეფექტიანობა
- ყოველდღიური PrEP: დღეში ერთი აბის მიღება, სასურველია, ერთსა და იმავე დროს. ეს ყველაზე გავრცელებული და კარგად შესწავლილი მეთოდია.
- სიტუაციური PrEP („On-Demand“ ან 2-1-1): გამოიყენება მხოლოდ სქესობრივი აქტის გარშემო. სქემა ასეთია: 2 აბი აქტამდე 2-24 საათით ადრე, 1 აბი პირველი დოზიდან 24 საათში და კიდევ 1 აბი მომდევნო 24 საათში.
ეფექტიანობა: სწორად და რეგულარულად მიღების შემთხვევაში, PrEP-ი 99%-ით ამცირებს აივ-ის სქესობრივი გზით გადაცემის რისკს.
როგორ დავიწყო PrEP-ის მიღება? (პრაქტიკული ნაბიჯები)
- კონსულტაცია ექიმთან: მიმართეთ ინფექციონისტს ან სპეციალურ ცენტრს (მაგალითად, შიდსის ცენტრს). ექიმი შეაფასებს თქვენს რისკებს და დაადგენს, არის თუ არა PrEP-ი თქვენთვის შესაფერისი.
- ანალიზები: PrEP-ის დაწყებამდე აუცილებელია ტესტირება აივ-ზე (რათა დარწმუნდეთ, რომ ხართ აივ-უარყოფითი), B ჰეპატიტზე, სქესობრივი გზით გადამდებ ინფექციებზე და თირკმლის ფუნქციის შემოწმება.
- დაწყება და მონიტორინგი: ექიმის დანიშნულებით იწყებთ მედიკამენტის მიღებას. ყოველ 3 თვეში ერთხელ საჭიროა განმეორებითი ვიზიტი ექიმთან და ანალიზების ჩატარება.
მითი: PrEP-ი იცავს სხვა სგგი-ებისგან. სინამდვილე: არა! PrEP-ი იცავს მხოლოდ აივ-ისგან. სხვა ინფექციებისგან (სიფილისი, გონორეა, ქლამიდია, ჰეპატიტები) თავის დასაცავად პრეზერვატივის გამოყენება კვლავ აუცილებელია.
PEP – თქვენი გადაუდებელი დახმარება რისკის შემდეგ
PEP (Post-Exposure Prophylaxis) არის აივ-საწინააღმდეგო მედიკამენტების მოკლე კურსი, რომელიც იწყება აივ-თან მაღალი რისკის კონტაქტის შემდეგ.
როდის მჭირდება PEP-ი?
დაუყოვნებლივ მიმართეთ ექიმს PEP-ის დასაწყებად, თუ ბოლო 72 საათის (3 დღის) განმავლობაში გქონდათ რომელიმე ქვემოთ ჩამოთვლილი შემთხვევა:
- დაუცველი სქესობრივი კავშირი პარტნიორთან, რომლის აივ-სტატუსი უცნობია ან დადებითია.
- სქესობრივი აქტის დროს პრეზერვატივი დაზიანდა (გაიხა ან მოგძვრათ).
- გახდით სექსუალური ძალადობის მსხვერპლი.
- გამოიყენეთ სხვისი ნემსი, შპრიცი ან სხვა საინექციო აღჭურვილობა.
- (სამედიცინო პერსონალისთვის) პროფესიული საქმიანობისას გქონდათ კონტაქტი პოტენციურად ინფიცირებულ სისხლთან (მაგ., ნემსის ჩხვლეტა).
PEP-ის ეფექტიანობისთვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანია დრო.
- მკურნალობა უნდა დაიწყოს რაც შეიძლება სწრაფად, იდეალურ შემთხვევაში, კონტაქტიდან პირველი 24 საათის განმავლობაში.
- PEP-ის დაწყება შესაძლებელია კონტაქტიდან არაუგვიანეს 72 საათისა. ამ დროის გასვლის შემდეგ ის ეფექტიანი აღარ არის.
როგორ მივიღო PEP-ი? (პრაქტიკული ნაბიჯები)
- იმოქმედეთ სწრაფად: დაუყოვნებლივ დაუკავშირდით შიდსის ცენტრს, ინფექციურ საავადმყოფოს ან თქვენს ექიმს.
- რისკის შეფასება: ექიმი შეაფასებს მომხდარი კონტაქტის რისკს და დაგინიშნავთ PEP-ის 28-დღიან კურსს.
- 28-დღიანი კურსი: თქვენ მოგიწევთ მედიკამენტ(ებ)ის მიღება ყოველდღე, 28 დღის განმავლობაში, აბის გამოტოვების გარეშე.
- შემდგომი ტესტირება: PEP-ის კურსის დასრულების შემდეგ და მოგვიანებით (ჩვეულებრივ, 1 და 3 თვის შემდეგ) დაგენიშნებათ აივ-ტესტირება საბოლოო პასუხის მისაღებად.
მნიშვნელოვანია: PEP-ი არ არის „მეორე დილის აბი“ აივ-ისთვის, რომელიც რეგულარულად შეიძლება გამოიყენოთ. ის მხოლოდ გადაუდებელი შემთხვევებისთვისაა. თუ ხშირად გიწევთ PEP-ის საჭიროება, ეს ნიშნავს, რომ PrEP-ი თქვენთვის უკეთესი და უსაფრთხო არჩევანი იქნება.
სად მივიღო ინფორმაცია და დახმარება საქართველოში?
საქართველოში PrEP და PEP პროგრამები ხელმისაწვდომია. კონფიდენციალური კონსულტაციისა და მომსახურების მისაღებად შეგიძლიათ მიმართოთ:
- სსიპ ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და კლინიკური იმუნოლოგიის სამეცნიერო-პრაქტიკული ცენტრი (შიდსის ცენტრი): აქ შეგიძლიათ მიიღოთ სრული ინფორმაცია, ჩაიტაროთ ანალიზები და ექიმის დანიშნულებით ჩაერთოთ პროგრამაში – https://aidscenter.ge/
- არასამთავრობო ორგანიზაციები, რომლებიც მუშაობენ სექსუალური ჯანმრთელობისა და აივ-პრევენციის მიმართულებით, მაგალითად “თანასწორობის მოძროობა” – https://equality.ge/
გახსოვდეთ, ცოდნა საუკეთესო დაცვაა. PrEP-ი და PEP-ი რევოლუციური მეთოდებია, რომლებიც გაძლევთ შესაძლებლობას, აკონტროლოთ თქვენი სექსუალური ჯანმრთელობა და იცხოვროთ შიშის გარეშე.
თუ ფიქრობთ, რომ რომელიმე მათგანი თქვენთვის აქტუალურია, ნუ მოგერიდებათ – გაესაუბრეთ ექიმს. თქვენი ჯანმრთელობა თქვენი პასუხისმგებლობა და თქვენი არჩევანია. დამატებითი ინფორმაციისთვის ეწვიეთ: https://equality.ge/prep
ასევე დაგაინტერესებთ: