აშშ-ის პრეზიდენტ დონალდ ტრამპის ადმინისტრაციამ უკვე მეორე წელია ზედიზედ წარმოადგინა წინადადება, რომელიც მნიშვნელოვნად ამცირებს ქვეყნის წამყვანი სამეცნიერო სააგენტოების ბიუჯეტებს. პარასკევს გამოქვეყნებული ფედერალური ბიუჯეტის გეგმა ასევე მოიცავს აკრძალვას ფედერალური სახსრების გამოყენებაზე ზოგიერთი აკადემიური ჟურნალის გამოწერისა და პუბლიკაციის საფასურის დასაფარად.
გეგმა ითვალისწინებს იმ სააგენტოების დაფინანსების შემცირებას, რომლებიც ახორციელებენ ან აფინანსებენ კვლევებს ჯანმრთელობის, კოსმოსისა და გარემოს მიმართულებით. ყველაზე მეტად შემცირდება ეროვნული სამეცნიერო ფონდის (NSF) და გარემოს დაცვის სააგენტოს (EPA) ბიუჯეტები. ორივეს დაფინანსება 2027 წელს 50%-ზე მეტად შემცირდება. აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტების (NIH) ბიუჯეტი კი 13%-ით დაიკლებს.
ბიუჯეტის დოკუმენტის მიხედვით, შენარჩუნდება დაფინანსება კვანტური ინფორმაციისა და ხელოვნური ინტელექტის კვლევებისთვის, რათა აშშ დარჩეს ამ სფეროებში მოწინავე პოზიციაზე. ადმინისტრაცია გეგმავს ამ მიმართულებებში გამოყენებითი კვლევების დაფინანსების გაზრდას თავდაცვისა და ენერგეტიკის დეპარტამენტებში. თუმცა NSF-ში საბაზისო კვლევების დაფინანსება კვანტურ ტექნოლოგიებსა და ხელოვნურ ინტელექტში 37%-ით და 32%-ით შემცირდება.
საბოლოოდ, ფედერალური ბიუჯეტის განაწილებას აშშ-ის კონგრესი წყვეტს და არა პრეზიდენტი. კონგრესმა 2026 წელს უარყო მსგავსი შემცირებები და აღადგინა მრავალი პროგრამის დაფინანსება. ტრამპის წინადადება წარმოადგენს მოლაპარაკებების საწყის წერტილს, რომელიც შესაძლოა გაგრძელდეს 2027 ფისკალური წლის დაწყებამდე ან უფრო დიდხანს, მათ შორის ნოემბერში დაგეგმილი არჩევნების გამო.
ბიუჯეტის პროექტი ზრდის დაფინანსებას ადმინისტრაციის პრიორიტეტულ სფეროებში, მათ შორის სამხედრო მიმართულებით, რომელიც მიიღებს 1.5 ტრილიონ დოლარს (44%-იანი ზრდა), ხოლო ამავე დროს ამცირებს ხარჯებს შიდა პროგრამებზე.
თეთრი სახლი გეგმავს NSF-ის ბიუჯეტის 55%-ით შემცირებას. ასევე სრულად წყდება დაფინანსება იმ განყოფილებისთვის, რომელიც სოციალურ მეცნიერებებსა და ეკონომიკას აფინანსებს. NSF-ის ხელმძღვანელობამ შიდა შეხვედრაზე განაცხადა, რომ სააგენტოს სოციალური, ქცევითი და ეკონომიკური მეცნიერებების დირექტორატი გაუქმდება. შენარჩუნდება მხოლოდ ის გრანტები, რომლებიც ადმინისტრაციის პრიორიტეტებს შეესაბამება, ხოლო თანამშრომლები სააგენტოს სხვა მიმართულებებში გადანაწილდებიან.
შემცირებები შეეხება სხვა უწყებებსაც. NASA-ს ბიუჯეტი 23%-ით შემცირდება, ხოლო მისი სამეცნიერო მიმართულების დაფინანსება 47%-ით. 40-ზე მეტი პროექტის შეწყვეტაა დაგეგმილი.
ეს მეცნიერებისთვის მნიშვნელოვანი დარტყმაა, ამბობს კეისი დრაიერი, პლანეტარული საზოგადოების კოსმოსური პოლიტიკის ხელმძღვანელი. მისი თქმით, ეს ნაბიჯები შეაფერხებს NASA-ს გლობალურ ლიდერობას კოსმოსის კვლევაში.
ასევე იგეგმება ოკეანურ და ატმოსფერულ კვლევებზე პასუხისმგებელი ეროვნული სააგენტოს (NOAA) კვლევითი ოფისის დაფინანსების სრული გაუქმება და ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტების (NIH) 27 ინსტიტუტიდან სამის დახურვა, მათ შორის იმ ინსტიტუტების, რომლებიც უმცირესობების ჯანმრთელობას, საერთაშორისო კვლევებსა და ალტერნატიულ მედიცინას ეხება.
ბიუჯეტის წინადადება ასევე კრძალავს ფედერალური სახსრების გამოყენებას აკადემიური ჟურნალების გამოწერისა და მაღალი პუბლიკაციის საფასურის გადასახდელად, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც ეს კანონით არის მოთხოვნილი ან წინასწარ დამტკიცებულია. თუმცა არ არის დაკონკრეტებული, რომელი ჟურნალები მოხვდება ამ კატეგორიაში.
ეს ინიციატივა ემთხვევა NIH-ის პოლიტიკის ცვლილებებს, რომლებიც მიზნად ისახავს სამეცნიერო სტატიების გამოქვეყნების საფასურის (APC) შეზღუდვას. NIH აღნიშნავს, რომ ეს ხარჯები ამცირებს კვლევებისთვის ხელმისაწვდომ რესურსებს. თუმცა ზოგიერთი მეცნიერი შიშობს, რომ ასეთი შეზღუდვები შესაძლოა უთანასწორობას გაზრდიდეს და ყველა მკვლევარს არ ჰქონდეს თანაბარი წვდომა მაღალი დონის ჟურნალებზე.
ექსპერტების შეფასებით, ეს ნაბიჯები მიუთითებს, რომ ადმინისტრაცია უფრო აქტიურად ცდილობს ფედერალური დაფინანსებით მიღებული კვლევების საჯარო ხელმისაწვდომობის გაზრდას და ამ საკითხზე უფრო ფართო დისკუსიას იწყებს.
ამავდროულად, გამომცემლები კრიტიკულად აფასებენ ინიციატივას. საერთაშორისო სამეცნიერო გამომცემელთა ასოციაციის ხელმძღვანელი ქეროლაინ სატონი აღნიშნავს, რომ ეს გაუგებარი გადაწყვეტილებაა, განსაკუთრებით იმ ფონზე, როდესაც მეცნიერებაში იზრდება რისკები, მათ შორის ხელოვნური ინტელექტის არასწორი გამოყენებისა და დეზინფორმაციის გავრცელების გამო.
ზოგიერთი გამომცემელი აღნიშნავს, რომ შეთავაზებული პოლიტიკა მაინც ტოვებს შესაძლებლობას ღია წვდომის მოდელით სტატიების გამოქვეყნებისათვის, რაც ნიშნავს, რომ ნაშრომები გამოქვეყნებისთანავე ყველასთვის ხელმისაწვდომია.
